Naar schatting juli/augustus 1941 (gebaseerd op referentie naar de Staatscourant van juli 1941 en het druknummer linksonder: 11-41). GEM. BUREAU VOOR SOCIALE ZAKEN
Afd. Werkverruiming
Galerij 15-26

VOORWAARDEN BIJ TEWERKSTELLING. (Rijkswerkkampen.)

1. De tewerkstelling vindt plaats onder de voorwaarden van het Besluit Loonbepaling Werkverruiming, gepubliceerd in de Nederlandsche Staatscourant van 11 en 12 Juli 1941, No. 133.
2. Huisvesting en voeding.
   De huisvesting vindt plaats in een kamp.
   In het kamp wordt dagelijks warme- en broodvoeding verstrekt, alsmede koffie en thee of daarmee gelijk te stellen dranken. Voorts bestaat gelegenheid om in de cantines versnaperingen te koopen.
3. Distributiekaarten.
   De arbeider moet al zijn distributiebescheiden (stamkaart en levensmiddelenbons), voorzien van alle op den datum van aankomst in het kamp geldige bons, medenemen naar het kamp en deze bij aankomst aldaar aan het plaatselijk distributiebureau afgeven. De arbeider ontvangt hiervan een ontvangstbewijs. De arbeider, die niet de noodige geldige bons aan het plaatselijk distributiekantoor afdraagt, wordt per eerste gelegenheid door den kok-beheerder naar huis gezonden. Het werk blijft voor hem open en gedurende zijn afwezigheid uit het kamp geniet hij geen steun, geen hulp via de Armenzorg, enz.
4. Rentekaart.
   De arbeider behoort zijn rentekaart op het daarvoor aangegeven tijdstip bij de afdeeling Werkverruiming van den Gemeentelijken Dienst voor Sociale Zaken in te leveren. Wie geen rentekaart bezit, moet in de plaats daarvan een verklaring van den Raad van Arbeid overleggen, waarin is vermeld, dat zijn kaart of zijn aanvrage om een kaart in behandeling is of dat hij geen kaart kan verkrijgen.
   De arbeider, die aan de in het vorige lid bedoelde verplichting niet heeft voldaan, wordt niet uitgezonden.
5. Uitrusting.
   De arbeider moet in het bezit zijn van voldoende kleeding, twee handdoeken, een diep emaille bord, mes, vork, lepel en kom, een afdroogdoek, een paar werkschoenen, een panschop en een steekschop. De overheid aanvaardt geen aansprakelijkheid voor diefstal, verloren gaan, beschadiging, e.d. van werkgoed, gereedschappen, enz. in eigendom toebehoorende aan den arbeider. Het verdient met het oog op den aard van het werk aanbeveling om, wanneer men geen schoppen heeft, deze op het werk aan te schaffen.
6. Verzuim.
   Verlof voor speciale volgens gestelde regelen goedgekeurde gevallen, moet tijdig van te voren aan het Hoofd van de Gemeentelijke Werkverruiming worden aangevraagd. Na verzuim om welke reden ook, wordt niemand op het werk toegelaten zonder vergunning van het Hoofd der afdeeling.

Model 75b
Stadsdrukkerij Amsterdam
* 24507-11-41-1000 Dit document is een officieel formulier van de gemeente Amsterdam dat de strikte voorwaarden voor tewerkstelling in de Rijkswerkkampen uiteenzet. Het weerspiegelt de bureaucratische controle over werklozen tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Enkele opvallende punten uit de tekst:
* Inleveren distributiebonnen: Arbeiders moesten al hun rantsoenbonnen inleveren bij aankomst in het kamp. Het niet voldoen hieraan leidde tot onmiddellijke terugzending zonder enig recht op sociale steun ("Armenzorg"), een zware sanctie die honger betekende.
* Eigen uitrusting: Opmerkelijk is dat de arbeider zelf verantwoordelijk was voor basale zaken zoals servies, bestek en zelfs gereedschap (panschop en steekschop), terwijl de overheid elke aansprakelijkheid voor verlies of diefstal afwees.
* Strikte discipline: Verzuim zonder voorafgaande toestemming leidde tot uitsluiting van het werk, wat direct financiële gevolgen had voor de arbeider en zijn gezin. De context van dit document is de periode van de Duitse bezetting van Nederland. De "Rijkswerkkampen" bestonden al voor de oorlog als werkverschaffingsprojecten voor werklozen, maar onder de bezetter kregen ze een veel dwingender en sinister karakter.

Vanaf 1941 werden deze kampen ingezet om de "werkverruiming" (bestrijding van werkloosheid) strikter te organiseren. Belangrijk in de historische context is dat vanaf januari 1942 de Rijkswerkkampen specifiek werden gebruikt om Joodse mannen uit Amsterdam en andere steden te isoleren onder het mom van werkverschaffing. Zij moesten zware fysieke arbeid verrichten onder slechte omstandigheden. In de nacht van 2 op 3 oktober 1942 werden de meeste van deze kampen ontruimd en de Joodse mannen gedeporteerd naar kamp Westerbork, om vandaaruit naar de vernietigingskampen in het oosten te worden gestuurd.

Dit specifieke document, gedateerd rond eind 1941, laat de overgang zien naar dit regime van gedwongen tewerkstelling en totale afhankelijkheid van de staat voor voedsel en inkomen. De vermelding van "Galerij 15-26" verwijst naar de loketten van de sociale dienst aan de Amsterdamse Oudemanhuispoort. Gemeente Amsterdam