Officieel verslag / bulletin van werkzaamheden betreffende de tewerkstelling van Joodse werklozen. H. Hendrixs [handgeschreven]

7de Mededeeling omtrent de opdracht tot plaatsing van joodsche werkloozen in de werkverruiming.

Woensdag 21 Januari tot en met Zaterdag 31 Januari 1942.

In deze periode werden de bewijsstukken van hen, die niet naar een werkkamp konden vertrekken bijgewerkt in een kaartregister, terwijl van de gesteunden, die ander werk hadden gekregen, enz. de ondersteuning werd geblokkeerd.

De Directeur van het Gewestelijk Arbeidsbureau legde aan den Beauftragte voor de stad Amsterdam een aantal verzoeken voor van werkgevers, om joodsch personeel, dat in de werkkampen was geplaatst, in dienst te mogen nemen of houden. Op 5 dezer verzoeken werd in gunstigen zin door den Beauftragte beschikt. De arbeiders, die aanvankelijk om een of andere reden verhinderd waren te vertrekken en zich thans voor tewerkstelling opgaven, werden naar den keuringsarts verwezen. De goedgekeurden staan thans gereed voor plaatsing.

Van het Bureau van den Beauftragte werden 3 lijsten ontvangen met resp. 87, 31 en 3 namen van Joden, met de opdracht deze op resp. 27 en 29 Januari in de werkverruiming te plaatsen. Tengevolge van de verkeersstremming in het oosten des lands door den zwaren sneeuwval en de vorst, konden de transporten niet vertrekken. Door het Bureau van den Beauftragte werd medegedeeld, dat het vertrek van deze groep tot nader order werd opgeschort.

Inmiddels werd opgave ontvangen, dat een aantal der op de lijst geplaatsten tijdelijk of blijvend van tewerkstelling werden vrijgesteld. Door de Directie van den Rijksdienst voor de Werkverruiming te 's-Gravenhage werd aan de Afd. Werkverruiming bericht, dat het periodiek verlof van de joodsche arbeiders uit de werkkampen niet kon doorgaan, wegens de verkeersmoeilijkheden in Drenthe en Groningen. Hiervan werd door de Afd. Werkverruiming mededeeling aan de betrokken gezinnen gedaan.(zie bijlage 15) Door de ongunstige weersomstandigheden werden de betaalstaten uit de werkkampen te laat door de Afd. Werkverruiming ontvangen, zoodat in een groot aantal gevallen een lijst met voorschotten moest worden samengesteld, die Vrijdagmorgen werden uitbetaald.

Op Vrijdag 30 Januari deelde de Heer Rodegro telefonisch aan de Afd. Werkverruiming mede, dat hij vernomen had, dat de joodsche arbeiders op 4 en 6 Februari met verlof zouden gaan en dat de Beauftragte voor de stad Amsterdam dit niet kon goedkeuren. De Afd. Werkverruiming gaf dit bericht telefonisch door aan de Directie van den Rijksdienst voor de Werkverruiming, die van oordeel was, dat deze aangelegenheid door den wnd. Secretaris-generaal moest worden behandeld, aangezien deze de verlofregeling in overeenstemming met de duitsche Overheid had vastgesteld en men verzocht het Hoofd der afd. Werkverruiming dit onder de aandacht van den Beauftragte te willen brengen. Aan dit verzoek werd voldaan. Dit document is een ambtelijk verslag over de bureaucratische afhandeling van de tewerkstelling van Joodse mannen in januari 1942. Het belicht de nauwe samenwerking en de hiërarchische verhoudingen tussen de Nederlandse instanties (Arbeidsbureau, Rijksdienst voor de Werkverruiming) en de Duitse bezettingsautoriteiten (vertegenwoordigd door de Beauftragte).

Opvallende punten in de tekst zijn:
* Administratieve controle: Er is sprake van nauwgezette registratie in kaartregisters en het blokkeren van steun voor degenen die elders werk vonden.
* Uitzonderingen: Sommige werkgevers proberen hun Joodse personeel te behouden, wat in enkele gevallen door de Duitse autoriteiten wordt toegestaan.
* Logistieke problemen: De extreem strenge winter van 1941-1942 zorgde voor grote vertragingen. Sneeuwval en vorst in het noorden en oosten (Drenthe/Groningen) legden transporten stil en verhinderden dat arbeiders op verlof konden gaan.
* Conflicten over verlof: Er ontstaat een bevoegdheidsconflict wanneer de Beauftragte gepland verlof voor Joodse arbeiders weigert goed te keuren, waarna de kwestie wordt geëscaleerd naar de waarnemend Secretaris-generaal.

Het verslag hanteert een nuchtere, zakelijke toon, maar beschrijft in feite de methodische uitsluiting en isolatie van de Joodse bevolking onder de dekmantel van werkgelegenheidsprojecten. Begin 1942 intensiveerden de nazi's hun vervolging van de Joden in Nederland. De "Werkverruiming", oorspronkelijk een Nederlands werkgelegenheidsprogramma uit de crisisjaren, werd door de bezetter ingezet om Joodse mannen te isoleren van hun families. In januari 1942 werden de eerste grote groepen Joodse werklozen naar werkkampen in voornamelijk Noord- en Oost-Nederland gestuurd.

Dit document dateert van vlak na de Wannseeconferentie (20 januari 1942), waar de "Endlösung" werd gecoördineerd. Hoewel de werkkampen aanvankelijk werden gepresenteerd als normale tewerkstelling, bleken ze een voorstadium van deportatie. In oktober 1942 werden de meeste mannen uit deze kampen afgevoerd naar doorgangskamp Westerbork en van daaruit naar de vernietigingskampen in Polen. De genoemde "Beauftragte voor de stad Amsterdam" was Hans Böhmcker, die een sleutelrol speelde in de anti-Joodse maatregelen in de hoofdstad. H. Hendrixs