Ambtsbrief/circulaire betreffende de administratie van de Werkverruiming. Circa eind augustus / begin september 1941 (verwijst naar circulaires van augustus 1941 en een ingangsdatum van 15 september 1941). [Linksboven:]
fn. 186
[Gemeentewapen Amsterdam]

[Rechtsboven:]
Sociale Zaken
Gemeentelijk Bureau voor Maatschappelijken Steun
Afdeeling Werkverruiming
Galerij 15-26 Amsterdam (Centrum) Tel. 32315—32510—32708

Aan :

Bijlagen : ........................
Lett. .............................
No. 1967A W.v.S.Z. (H)

Datum :

Onder dagteekening van 17 Juli 1941, No. 270, Afd. A.B., zijn door het Rijksarbeidsbureau formulieren, z.g. verwijzingsbiljetten, beschikbaar gesteld, die bij plaatsing van arbeidskrachten in de Werkverruiming gebruikt moeten worden.

Hierbij ontvangt U -voor zoover de gegevens mij bekend zijn - volgens voorschrift ingevulde verwijzingsbiljetten in duplo, voor het object
De nummers 2 hiervan zijn bestemd voor de werkleiding en dienen als uitzendkaart, terwijl de nummers 3 bestemd zijn voor den werknemer en dienen als legitimatiekaart.
Tegelijkertijd ontvangt U stuks op naam gestelde vervoerbewijzen, in overleg van den Rijksdienst voor de Werkverruiming met de N.V. Nederlandsche Spoorwegen samengesteld, die slechts geldig zijn met bijbehoorende verwijzingsbiljetten.

Wat betreft de invulling van de achterzijde van de vervoerbewijzen en de vervanging van deze, wanneer zij tien maal gebruikt zijn, herinner ik U er aan, dat ingevolge de circulaires 31-4 No. 50 d.d. 23 April 1941; 31-4 No. 51 d.d. 9 Juni 1941 en 31-4 No. 75 d.d. 21 Augustus 1941 van den Rijksdienst voor de Werkverruiming, deze biljetten door U van een datumstempel moeten worden voorzien en aan de arbeiders moeten worden uitgegeven.

Ik verzoek U deze formulieren, dus de nummers 3 van het verwijzingsbiljet en de vervoerbewijzen, aan de arbeiders op het werk te doen uitreiken tegen inname van de in hun bezit zijnde gele legitimatiekaarten, zoodat deze formulieren m.i.v. 15 September a.s. kunnen worden ingevuld. Ik vestig er Uw aandacht op, dat bij sommige objecten de arbeiders op 13 September nog op hun gele legitimatiekaart moeten reizen. Ingenomen legitimatiekaarten, alsmede verwijzingsbiljetten en vervoerbewijzen bestemd voor arbeiders, die tijdens de uitreiking niet op het werk aanwezig mochten zijn, ontvang ik gaarne zoo spoedig mogelijk terug. De nieuw uit te zenden arbeiders na 13 September zullen de formulieren van mijn Dienst bij uitzending ontvangen.

[Handtekening/stempel:]
De Directeur voor
Sociale Zaken,

• [Asterisk bij laatste alinea]

coll. [geparafeerd]

[Linksonder:]
Model 13b (W.V.) Dit document is een administratieve instructie voor de opzichters of beheerders van werkprojecten ("objecten") binnen de Amsterdamse Werkverruiming tijdens de Duitse bezetting. De kern van de brief is de vervanging van de oude "gele legitimatiekaarten" door een nieuw systeem van "verwijzingsbiljetten" en specifieke vervoerbewijzen van de NS.

Opvallend is de bureaucratische nauwkeurigheid: de biljetten hebben specifieke nummers met verschillende functies (nummer 2 voor de leiding, nummer 3 voor de arbeider). Ook wordt er strikt toezicht gehouden op het gebruik van vervoerbewijzen; deze moeten na tien keer gebruiken worden vervangen en zijn alleen geldig in combinatie met het verwijzingsbiljet. De brief weerspiegelt de toenemende controle op de bewegingsvrijheid en legitimatie van arbeiders in deze periode. De brief dateert uit de zomer van 1941. De "Werkverruiming" was oorspronkelijk opgezet in de jaren '30 als werkverschaffing voor werklozen, maar onder de Duitse bezetting veranderde het karakter hiervan. Het werd een instrument voor arbeidsinzet en controle. Veel van deze projecten vonden plaats buiten de stad, wat de noodzaak voor de genoemde spoorweg-vervoerbewijzen verklaart.

De datum van 15 september 1941 als overgangsmoment is historisch relevant; in deze periode werd de greep van de bezetter op de Nederlandse arbeidsmarkt en de administratie daarvan (via het Rijksarbeidsbureau) aanzienlijk verstevigd. Kort na deze periode zouden veel arbeiders uit de Werkverruiming ook gedwongen worden ingezet voor de Duitse oorlogsindustrie (Arbeitseinsatz).