Dienstbrief / Circulaire betreffende administratieve procedures. Vermoedelijk begin september 1941 (gezien de referentie naar 15 september "a.s."). fn. 186
Sociale Zaken

Gemeentelijk Bureau voor ~~Maatschappelijke Steun~~ XX
Afdeeling Werkverruiming
Galerij 15-26 Amsterdam (Centrum) Tel. 32315—32510—32708

Aan : .................................................................................................................................................

Bijlagen : .........................................
Lett. ...............................................
No. 1967A W.v.S.Z. (H)

Datum : ........................................

Onder dagteekening van 17 Juli 1941, No. 270, Afd. A.B., zijn door het Rijksarbeidsbureau formulieren, z.g. verwijzingsbiljetten, beschikbaar gesteld, die bij plaatsing van arbeidskrachten in de Werkverruiming gebruikt moeten worden.

Hierbij ontvangt U ........................ -voor zoover de gegevens mij bekend zijn - volgens voorschrift ingevulde verwijzingsbiljetten in duplo, voor het object .....................................................
De nummers 2 hiervan zijn bestemd voor de werkleiding en dienen als uitzendkaart, terwijl de nummers 3 bestemd zijn voor den werknemer en dienen als legitimatiekaart.
Tegelijkertijd ontvangt U ........................ stuks op naam gestelde vervoerbewijzen, in overleg van den Rijksdienst voor de Werkverruiming met de N.V. Nederlandsche Spoorwegen samengesteld, die slechts geldig zijn met bijbehoorende verwijzingsbiljetten.

Wat betreft de invulling van de achterzijde van de vervoerbewijzen en de vervanging van deze, wanneer zij tien maal gebruikt zijn, herinner ik U er aan, dat ingevolge de circulaires 31-4 No. 50 d.d. 23 April 1941; 31-4 No. 51 d.d. 9 Juni 1941 en 31-4 No. 75 d.d. 21 Augustus 1941 van den Rijksdienst voor de Werkverruiming, deze biljetten door U van een datumstempel moeten worden voorzien en aan de arbeiders moeten worden uitgegeven.

Ik verzoek U deze formulieren, dus de nummers 3 van het verwijzingsbiljet en de vervoerbewijzen, aan de arbeiders op het werk te doen uitreiken tegen inname van de in hun bezit zijnde gele legitimatiekaarten, zoodat deze formulieren m.i.v. 15 September a.s. kunnen worden ingevuld. Ik vestig er Uw aandacht op, dat bij sommige objecten de arbeiders op 13 September nog op hun gele legitimatiekaart moeten reizen. Ingenomen legitimatiekaarten, alsmede verwijzingsbiljetten en vervoerbewijzen bestemd voor arbeiders, die tijdens de uitreiking niet op het werk aanwezig mochten zijn, ontvang ik gaarne zoo spoedig mogelijk terug. De nieuw uit te zenden arbeiders na 13 September zullen de formulieren van mijn Dienst bij uitzending ontvangen.

De Directeur voor
Sociale Zaken,

coll. [handgeschreven paraaf]

Model 13b (W.V.) * Administratieve transitie: Het document markeert een overgang in de administratie van de Werkverruiming. Oude "gele legitimatiekaarten" worden per medio september 1941 vervangen door een nieuw systeem van "verwijzingsbiljetten" (in duplo) en specifieke NS-vervoerbewijzen.
* Controle: Er is sprake van een strikte hiërarchische controle. De nummers 2 van de biljetten zijn voor de "werkleiding", terwijl nummer 3 als ID voor de arbeider dient. Ongebruikte of ingenomen documenten moeten direct worden geretourneerd naar het bureau in Amsterdam.
* Samenwerking: De logistiek van de Werkverruiming geschiedde in nauwe samenwerking tussen het Rijksarbeidsbureau, de Rijksdienst voor de Werkverruiming en de Nederlandse Spoorwegen (N.V. NS).
* Terminologie: Het gebruik van de term "object" voor een werkproject (zoals ontginning of infrastructuur) is kenmerkend voor de zakelijke, bijna militaire organisatie van de werkverschaffing in die periode. Dit document stamt uit de periode van de Duitse bezetting van Nederland. Hoewel de "Werkverruiming" een vooroorlogs Nederlands initiatief was om werklozen aan de slag te helpen, werd dit systeem door de bezetter voortgezet en geïntensiveerd.

Vanaf 1941 werden de projecten in de Werkverruiming (de "objecten") in toenemende mate gebruikt om specifieke groepen, waaronder veel Joodse mannen, te isoleren en te controleren. De administratieve precisie die uit deze brief spreekt — met exacte data voor de vervanging van legitimatiebewijzen — was essentieel voor het regime om grip te houden op de bewegingen van de arbeidsreserve. De datum september 1941 is saillant, daar de druk op de arbeidsmarkt en de segregatie van groepen op dat moment sterk toenam.