[Pagina 2]

II. Dagmarkten.

Centrale Markt.

Zooals reeds vermeld in het verslag over het jaar 1940, werd door de gemeente Amsterdam met een groep handelaren van de Centrale Markt een overeenkomst aangegaan voor het aanleggen van een voorraad stapel- en vatgroenten voor den winter 1940/41, welke transactie in het begin van het verslagjaar tot wederzijdsch genoegen werd afgewikkeld. Ook gedurende het verslagjaar werd, ten einde de hoofdstad gedurende de wintermaanden van 1941/42, met het oog op eventueele transportmoeilijkheden, een voldoende groentevoorziening te waarborgen, door de Gemeente een soortgelijke overeenkomst aangegaan, eveneens met een groep handelaren der Centrale Markt, voor een voorraad stapel- en vatgroenten. Ook thans verplichtte de Gemeente zich een van tevoren vastgesteld bedrag aan den handel te vergoeden, voor gemaakte kosten, risico, enz.; de opslag geschiedde voor risico van den handel.

De afloop van deze transactie, was wat betreft de stapelgroenten weder bevredigend. Ten aanzien van de vatgroenten heeft de handel zijn verplichtingen niet ten volle kunnen nakomen, mede als gevolg van een aanvankelijk nog bestaand verbod tot aflevering aan den handel, waarvan na eenige weken echter dispensatie werd verkregen.

Nog zij vermeld, dat voor de verdeeling van de bovengenoemde stapelproducten onder de kleinhandelaren, door den groothandel der Centrale Markt met medewerking van de gemeentelijke autoriteiten, een stelsel was uitgewerkt, waarbij werd gebruik gemaakt van de diensten van de op de Centrale Markt gevestigde Nederlandsche Middenstandsbank; zoodoende was de verkoop der producten gecentraliseerd en waren een juiste verkoopprijs alsmede een goede verdeeling onder den kleinhandel gewaarborgd. Dit stelsel is niet alleen toegepast voor de stapelgroenten, welke onder het contract met de Gemeente vielen, maar ook voor dezelfde soorten benevens roode, witte en savoye kool, welke vervolgens in het voorjaar, met medewerking van het Bureau Velders door de grossierscombinatie gezamenlijk werden aangevoerd. Een en ander heeft goed voldaan.

Ten gevolge van het toegenomen verbruik van aardappelen en den daarmee gepaard gaanden vermeerderden aanvoer, werden met het oog op een eventueele decentralisatie van de afgifte van aardappelen bij verkeersmoeilijkheden, door het Gemeentebestuur op 21 Maart 6 punten in de stad aangewezen als tijdelijke hulpmarkt van de Centrale Markt, uitsluitend voor den aanvoer van aardappelen, voorloopig tot en met 30 Juni (Gemeenteblad 1941, afd. 3, volgn. 26).

Ook na dien datum is de aanwijzing dier tijdelijke hulpmarkten van kracht gebleven (Besluit van den Regeeringscommissaris van 20 Juni 1941 No. 270 L.M.).

Een belangrijke wijziging in de structuur van den handel op de Centrale Markt vond plaats, toen als uitvloeisel van de beschikking van den Secretaris-Generaal van het Departement van Landbouw en Visscherij van 24 Maart, de tuinders uit de naaste omgeving van Amsterdam, die voorheen hun producten op de Centrale Markt aan den kleinhandel verkochten, met ingang van 5 Mei door de Nederlandsche Groenten- en Fruitcentrale werden verplicht, hun waren uitsluitend aan de op de Centrale Markt gevestigde veiling aan te voeren, ten einde deze te doen veilen.

Als gevolg hiervan werd de bestaande kleinhandelsveiling omgeschakeld in een groothandelsveiling, en werd de positie van de op de Centrale Markt gevestigde grossiers gewijzigd, daar door het wegvallen van de kleinhandelsveiling en de tuinders als verkoopers aan den kleinhandel, de grossiers als eenige groep overbleven, waarbij de kleinhandel zich moest voorzien.

De verplichting van de tuinders om te doen veilen had tot gevolg, dat een deel van het aangevoerde tuindersproduct krachtens de daarvoor geldende regelingen voor den export werd bestemd.

In verband met het sterk toegenomen vervoer per spoor voor den aanvoer van groenten en aardappelen, alsmede voor den afvoer van exportproducten werd het spoorwegraccordement op de Centrale Markt met ca. 440 m spoor uitgebreid.

Overigens vonden de gewone onderhoudswerkzaamheden aan gebouwen en bestratingen plaats.

Aanvoer groenten, fruit en aardappelen.

Ook dit jaar heeft de aanvoer van diverse soorten groenten en voornamelijk van fruit den nadeeligen invloed van de oorlogsomstandigheden ondergaan.

De totale hoeveelheid groenten in 1941 aangevoerd op de Centrale Markt was echter grooter dan het vorige jaar.
Van deze groenten was de herkomst, in procenten uitgedrukt, als volgt: Amsterdam en omstreken 22,7 (v.j. 35,3); Westland 12,9 (v.j. 12,1); Langendijk 14,1 (v.j. 11); De Streek 14,9 (v.j. 9,8); Bollenstreek 7,1 (v.j. 6,9);

[Pagina 3]

Kenmerland 4,5 (v.j. 5,2); Delftland 4,8 (v.j. 4); Purmerend 2,5 (v.j. 4,3); Friesland 2,7 (v.j. 3,9); Roelofarendsveen 2,9 (v.j. 3,3); Zeeland 5 (v.j. —); diverse plaatsen binnenland 5,7 (v.j. 3,5); diverse plaatsen buitenland 0,2 (v.j. 0,7).

De aanvoeren uit het buitenland bestonden uit andijvie en bloemkool (Italië).

De totale hoeveelheid fruit, in 1941 aangevoerd op de Centrale Markt was aanzienlijk minder dan het vorige jaar; hiervan was 88,6 % (v.j. 72 %) uit eigen land afkomstig en 11,4 % (v.j. 28 %) uit het buitenland.

De binnenlandsche aanvoeren waren in procenten uitgedrukt, als volgt: 36,6 (v.j. 30) afkomstig uit Gelderland; 11,7 (v.j. 19,9) uit Utrecht; 18,2 (v.j. 17,6) uit Noordholland; 11,1 (v.j. 8,6) uit het Westland; 5,5 (v.j. 8,2) uit Zuidholland; 12,6 (v.j. 7,3) uit Zeeland; 3,2 (v.j. 3) uit Noordbrabant; 2,1 (v.j. 5,4) uit Limburg.

De buitenlandsche aanvoer was hoofdzakelijk afkomstig uit Italië, namelijk: citroenen, mandarijnen, sinaasappelen, kastanjes en noten (totaal: 2.162.960 kg); uit België druiven (totaal 100 kg).

De verminderde aanvoer van fruit is hoofdzakelijk een gevolg van het wegvallen van de overzeesche importen.

In het verslagjaar nam het aardappelverbruik sterk toe. De totale hoeveelheid aardappelen, in 1941 aangevoerd op de Centrale Markt, overtrof sterk de aanvoer van het vorige jaar.

De herkomst was in procenten uitgedrukt als volgt: Drente 42 (v.j. 11); Italië 0,8 (v.j. 0,1); Noordholland 17 (v.j. 30,5); Westland — (v.j. 3); Zeeland 26 (v.j. 42,9); Friesland 2,4 (v.j. 12,2); diverse plaatsen 11,8 (v.j. 0,3).

De waarde van den aanvoer van bloemen in den zoogenaamden bloemenhoek op de Centrale Markt was ruim 10 % hooger dan het vorige jaar.

In het koelhuis werden de volgende soorten groenten en fruit opgeslagen: andijvie, asperges, augurken, bloemkool, champignons, doperwten, kantarellen (Pfefferlinge), kervel, komkommers, koolrapen, kropsla, peterselie, postelein, peulen, raapstelen, radijs, selderij, sluitkool, snijboonen, spercieboonen, spinazie, spitskool, spruitjes, tomaten, uien, witlof, witlofpennen, wortelen; appelen, bessen, bramen, citroenen, druiven, frambozen, kersen, mandarijnen, meloenen, peren, perziken, pruimen, rozijnen, sinaasappelen, vijgen en walnoten. Verder nog aardappelen, bloemen, boter en conserven.

In onderstaand staatje zijn aangegeven de opbrengst van pakhuis- en kantoorhuren, benevens de heffingen van het plaatsgeld, entreegeld en zoogenaamd kadegeld over 1940 en 1941.

| | | Opbrengst |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| | | 1940 | 1941 |
| Pakhuisen A, B, C, D en E | . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | | |
| Pakhuizen in de hal | . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | f 123.755,56 | f 133.012,11 |
| Pakhuizen aardappelen | . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | | |
| Kantoren | . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | „ 5.002,54 | „ 7.054,54 |
| Plaatsen in de hal | . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | | |
| Plaatsen tuinders | . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | „ 67.765,01 | „ 41.448,35 |
| Plaatsen bloemen | . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | | |
| Plaatsen buiten de hal | . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | | |
| Kadegelden | . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | „ 7.629,92 | „ 10.751,30 |
| Opbrengst toegangskaarten | . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . | „ 39.647,96 | „ 35.007,84 |

Brandstoffenmarkten.

De brandstoffenmarkt aan de Reguliersgracht (Westzijde) tusschen Prinsengracht en Lijnbaansgracht is met ingang van 1 Juli komen te vervallen (Gemeenteblad 1941, afd. 3, volgn. 208).

Met ingang van 1 Juli werd aangewezen tot tijdelijke hulpmarkt van de brandstoffenmarkt de Lijnbaansgracht (Noordzijde) vanaf de brug over de Reguliersgracht, en met het gedeelte vóór perceel Lijnbaansgracht No. 380 (Besluit van den Regeeringscommissaris van 4 Juli 1941, No. 553 L.M.).

Met ingang van 24 Januari werd aangewezen tot tijdelijke hulpmarkt van de brandstoffenmarkt, het Westerdok, begrensd door het terrein gelegen tusschen het Westerdok en den Westerdoksdijk over een lengte van 30 meter naar het Noorden en 20 meter naar het Oosten, gemeten vanuit het zuid-oostelijke begin van deze begrenzing (Gemeenteblad 1941, afd. 3, volgn. 9).

--- * Economische herstructurering: Het document beschrijft een significante verschuiving van een vrije markt naar een gecentraliseerd, gereguleerd systeem. Tuinders werden verplicht hun waren via de centrale veiling aan te bieden, wat de rol van de grossiers versterkte en de directe verkoop aan de kleinhandel elimineerde.
* Logistiek en Infrastructuur: Vanwege de oorlogsomstandigheden en transportmoeilijkheden werden hulpmarkten ingericht en werd het spoorwegnet op de Centrale Markt met 440 meter uitgebreid om de verhoogde aanvoer van aardappelen en exportproducten aan te kunnen.
* Voedselvoorziening: Er is een duidelijke focus op het aanleggen van wintervoorraden ("stapel- en vatgroenten") om de bevolking van Amsterdam te kunnen voeden. De verschuiving in herkomst van producten (meer uit eigen land, minder import) is een direct gevolg van de blokkades en de oorlog.
* Financiële gegevens: De tabel toont een stijging in inkomsten uit pakhuis- en kantoorhuren, maar een scherpe daling in het 'plaatsgeld' van tuinders (van f 67.765 naar f 41.448), wat de genoemde structurele wijziging in de verkoopmethode bevestigt.

--- Dit verslag is geschreven tijdens de Duitse bezetting van Nederland in de Tweede Wereldoorlog. De termen "Regeeringscommissaris" en de stringente regulering door het "Departement van Landbouw en Visscherij" wijzen op de gelijkschakeling en centrale aansturing van de economie onder het bezettingsregime.

De Centrale Markt (tegenwoordig het Food Center Amsterdam aan de Jan van Galenstraat) speelde een cruciale rol in de voedselvoorziening van de stad. De enorme toename in het aardappelverbruik en de daling van de fruitimport (vooral overzee) weerspiegelen de toenemende schaarste en de rantsoenering die de Nederlandse bevolking trof. Ook de brandstoffenmarkt (voor kolen en turf) was van vitaal belang voor de verwarming van de stad tijdens de oorlogsinteren. De wijzigingen in locaties aan de grachten duiden op een herinrichting van de distributiepunten. Gemeente Amsterdam