Dienstbrief / Afschrift van een officiële richtlijn. 29 januari 1942. (Handgeschreven bovenaan: AFSCHRIFT)

RIJKSDIENST VOOR DE WERKVERRUIMING
INSPECTIE DRENTHE
==========

No. 473. ASSEN, 29 Januari 1942.
Onderwerp:
Aangifte ziekte en
ongevallen kamparbeiders.

Stempel: Afd. Gem. Werkverr. M.S.
No. J 1042 X D Ingek. 7 Maart 1942.

Ik deel U hierbij mede, dat mede in verband met de bezetting van meerdere werkkampen met Joodsche arbeiders, in de regeling geldende ten aanzien van de aangifte van ziekte en ongevallen bij kamparbeiders, eenige wijzigingen dienen te komen. Eenvoudigheidshalve geef ik hierbij de gedragslijn aan, welke vanaf heden hieromtrent dient te worden gevolgd.

I. Normale kampen.
A. Ziektegeval
De aangiften wegens ziekte worden steeds gedaan door den kokbeheerder, aan wien daarvoor de noodige formulieren worden toegezonden. In afwachting van de toezending van meerdere exemplaren, waarop enkele vaststaande gegevens zullen worden gedrukt, wordt hierbij voor direct gebruik een aantal formulieren gevoegd. Meldt een tewerkgestelde zich ziek, dan dient hij door den kampdokter te worden onderzocht. Als regel zal de arbeider voor dit onderzoek naar den kamparts worden gezonden op diens spreekuur. Voor dit bezoek krijgt hij van den kokbeheerder een briefje mede, inhoudende de mededeeling, dat deze met het bezoek aan den kampdokter accoord gaat. Aan de kampartsen wordt verzocht, arbeiders zonder dit briefje niet te ontvangen. Meldt een arbeider zich ziek op het werk, dan dient hij door de werkleiding naar het kamp en niet naar den dokter te worden gezonden.

  Er zijn thans 2 mogelijkheden:

a. De tewerkgestelde wil zich niet aan het doktersonderzoek onderwerpen.
b. Hij wil zich wèl door den kamparts laten onderzoeken.

  In geval a wordt de arbeider door den kokbeheerder voor de keuze gesteld: - naar den dokter - of - naar huis -. Kiest de arbeider het laatste, dan belt de kokbeheerder onmiddellijk Assen 2715 op, dit is het C.D.K. (= Contrôle Districtskantoor Centraal Beheer te Assen, Oranjestraat 5) en geeft hieraan op naam, nummer en adres van den arbeider, alsmede de naam van het kamp, waar deze gehuisvest was en den datum van vertrek. De arbeider vertrekt naar huis. De kokbeheerder vult een formulier aangifte van ziekte in en vermeldt hierop, dat de betreffende man zich niet door den kampdokter wilde laten onderzoeken.

  In het geval b komt de arbeider met het doktersbriefje in gesloten enveloppe bij den kokbeheerder; nu zijn er weer 2 mogelijkheden:

1. De kampdokter verklaart den man ongeschikt en adviseert tot kamprust of terugzending naar huis; dit is dan verder een normaal ziektegeval, waarvan de kokbeheerder op denzelfden dag door middel van het formulier aangifte doet.
2. De kampdokter verklaart den man geschikt voor het werk.
   Weigert Dit document is een administratieve instructie die de procedure vastlegt voor het omgaan met zieke arbeiders in de werkkampen van de Rijksdienst voor de Werkverruiming (RVW) in Drenthe.

De tekst is kenmerkend voor de bureaucratische taal van die tijd. De kern van de instructie is de strikte controle op ziekmeldingen. Een arbeider mag niet zomaar naar een dokter; hij heeft toestemming ("een briefje") nodig van de kokbeheerder (de kampbeheerder). Er wordt een scherp onderscheid gemaakt tussen arbeiders die zich wel en arbeiders die zich niet aan een onderzoek door de kamparts willen onderwerpen.

Opvallend is de rigide afhandeling bij weigering van onderzoek (geval a): de arbeider wordt direct weggestuurd en dit moet onmiddellijk telefonisch gemeld worden aan het hoofdkantoor in Assen. Dit wijst op een systeem waarbij ziekte nauwlettend werd gecontroleerd om werkweigering of simulatie tegen te gaan. De rol van de kokbeheerder is hierin cruciaal; hij fungeert als de primaire administratieve controleur in het kamp. Het document dateert van eind januari 1942, een cruciaal moment in de geschiedenis van de Jodenvervolging in Nederland. Hoewel de Rijksdienst voor de Werkverruiming al voor de oorlog bestond als werkgelegenheidsproject voor werklozen, veranderde de aard van de kampen onder de Duitse bezetting drastisch.

Vanaf januari 1942 werden Joodse mannen op grote schaal gedwongen tewerkgesteld in deze kampen, vaak onder het mom van "werkverruiming", maar in werkelijkheid als onderdeel van de geleidelijke isolatie en concentratie van de Joodse bevolking. De expliciete vermelding in de eerste alinea ("in verband met de bezetting van meerdere werkkampen met Joodsche arbeiders") bevestigt dat deze nieuwe, strengere regels direct verbonden zijn met de komst van Joodse dwangarbeiders.

De ondertekenaar "Weigert" verwijst hoogstwaarschijnlijk naar Fritz Weigert, een ambtenaar die een belangrijke rol speelde in de organisatie van de Joodse werkkampen in Noord-Nederland. Deze kampen in Drenthe en omstreken (zoals kamp Westerbork in zijn vroege fase als werkkamp, maar ook vele kleinere kampen) dienden later dat jaar vaak als voorportaal voor deportatie naar de vernietigingskampen in het Oosten. Dit document illustreert hoe de administratieve netten rondom de Joodse arbeiders steeds strakker werden aangetrokken.