Dienstbrief / Circulaire van de Gemeente Amsterdam. 30 september 1940. Burgemeester en Wethouders van Amsterdam. Hoofden van Administratiën, Bedrijven en Diensten van de Gemeente Amsterdam. [Briefhoofd:]
GEMEENTE AMSTERDAM

[Rechtsboven handgeschreven aantekeningen:]
mi [geparafeerd]
ns

No. 353 Bur.G.1940. Amsterdam, 30 September 1940.

[Groot paars stempel:]
Nº 1/82 / M. 1940.

[Handgeschreven boven de gedrukte tekst rechts:]
30/9

[Gedrukte tekst rechtsboven:]
MEN WORDT VERZOCHT BIJ HET ANTWOORD NAUWKEURIG HET NUMMER VAN DIT SCHRIJVEN EN DE AFDEELING TE VERMELDEN.

[Hoofdtekst:]
De Commissaris der Provincie Noordholland heeft ons medegedeeld, dat de Secretaris-Generaal, waarnemend Hoofd van het Departement van Binnenlandsche Zaken, hem verzocht heeft te bevorderen, dat voortaan van alle stukken, waarvan redelijkerwijze mag worden aangenomen, dat ze aan de Duitsche autoriteiten moeten worden voorgelegd of voor doorzending aan de Duitsche autoriteiten in aanmerking komen, een op behoorlijke wijze in de Duitsche taal gesteld afschrift bij het origineele stuk wordt mede gevoegd.

Wij noodigen U uit, in voorkomende gevallen te voren overleg te plegen met het lid van het College van Burgemeester en Wethouders, onder wien U ressorteert.

Burgemeester en Wethouders van Amsterdam,

[Handtekening, vermoedelijk P.J. Feitama]

de Secretaris,

[Handtekening: van Rijn]

Aan Hoofden van Administratiën,
Bedrijven en Diensten der Gemeente.

[Linksonder:]
Model G. A. 5
5000-5-'40 Dit document is een ambtelijke instructie die de bureaucratische aanpassing van het Amsterdamse gemeentebestuur aan de Duitse bezetting illustreert. De kern van de boodschap is dat alle officiële documenten die mogelijkerwijs door de Duitse autoriteiten ingezien of behandeld moeten worden, voortaan vergezeld moeten gaan van een correcte Duitse vertaling.

Opvallend is de hiërarchische weg waarlangs de instructie tot stand is gekomen: van de Secretaris-Generaal van Binnenlandse Zaken (toentertijd K.J. Frederiks), via de Commissaris der Provincie (Commissaris van de Koningin), naar het College van B&W, dat het vervolgens delegeert aan de hoofden van de diverse gemeentelijke diensten. De toon is formeel en zakelijk, kenmerkend voor de 'bestuurlijke continuïteit' die men in de eerste maanden van de bezetting probeerde te handhaven.

De ondertekening door 'de Secretaris' betreft E.A. van Rijn, die een centrale rol speelde in de administratieve afwikkeling van gemeentebesluiten tijdens deze periode. De datum van de brief, 30 september 1940, plaatst het document ruim vier maanden na de Nederlandse capitulatie. In deze periode was het proces van de 'Gleichschaltung' (gelijkschakeling) nog in een beginfase, maar de bezetter eiste steeds meer controle over het Nederlandse overheidsapparaat.

Door te eisen dat stukken in het Duits vertaald worden, vergemakkelijkte de bezetter de censuur en de directe controle op het Nederlandse binnenlandse bestuur. Het Departement van Binnenlandse Zaken speelde hierbij een cruciale rol als schakel tussen het Duitse civiele bestuur (het Reichskommissariat onder Seyss-Inquart) en de lokale overheden. De instructie om vooraf te overleggen met de verantwoordelijke wethouder duidt op een poging van het centrale stadsbestuur om grip te houden op de informatiestroom richting de bezetter.