Getypt proces-verbaal / rapport van onderzoek. Betreft gebeurtenissen op 22 oktober 1941; rapportage kort daarna (verwijst naar rapport d.d. 24 oktober 1941). No 2A/19/2 M. 1941

R A P P O R T

In aansluiting op het rapport van controleur Huisman, d.d 24 October 1941 betreffende de twee gevallen van diefstal van aardappelen, heb ik, rapporteur een nader onderzoek ingesteld waarbij mij het volgende is gebleken.
Sedert eenigen tijd was gebleken, dat de wagons met aardappelem niet het gewicht bleek te bevatten dat door de V.B.N.A. uit Den Haag werd opgegeven. Hierdoor rees bij de A.C. het vermoeden, dat het met de afgifte van aardappelen aan de Centrale Markt niet geheel juist toe ging, reden waarom men op Woensdag 22 October 1941, omstreeks 3 uur een steekproef heeft genomen. Door den expediteur personeel J. Dekker, werd uit wagon No 152934 een partij aardappelen geladen bestemd voor kooper P. Lindeman. Dekker moest laden 35 mud. Toen hij eenmaal geladen was, heeft men hem met zijn paard en wagen bij het uitgangshek van de Centrale Markt aangehouden en de lading door controleur Huisman laten nagaan. Er bleek toen dat zich 40 mud aardappelen op den wagen bevonden. Zooals in het rapport van Huisman vermeld, heeft hij de partij toen in zijn geheel inbeslaggenomen.
De koopers W.P. Lit en D.O. van Wijngaarden meosten respectievelijk 15½ en 10 mud laden. dit deden zij vanuit wagon No 158242 en op een vracht-auto met aanhangwagen. Toen zij eenmaal geladen waren, heeft men ook hen bij het uitgangshek van de Centrale Markt aangehouden met hun wagen en laten controleeren door Huisman. Het bleek toen, dat zij niet tezamen 25½ mud maar 32 mud aardappelen op den wagen hadden. Ook deze partij heeft Huisman in zijn geheel inbeslaggenomen.
Naar aanleiding van het eerste geval hoorde ik, rapporteur, H. van de Pas. Jr, personeel bij de A.C, die mij als volgt verklaarde: "Op woensdag 22 October 1941 omstreeks 3 uur, bevond ik mij met de afgifte van aardappelen belast bij wagon No 152 934, toen aldaar verscheen de mij bekende Dekker, die voor ko per P, Lindeman 35 mud aardappelen moest laden. Na van hem de hiervoor bestemde bon te hebben ontvangen, gaf ik het aantal op aan den aardappelenverwerker J.E. Wellerdieck, die gehouden is hiervan in zijn boekje aanteekening te maken en deze opgaaf door te geven aan de scheppers. Een van deze scheppers genaamd J. Schutten, moet van elke zak die wordt afgegev n met krijt een streepje zetten om wanneer Dekker zijn aantal zakken aardappelen heeft ontvangen, hiervan melding te maken. Waar het mij bekend was, dat men met dit geval een steekproef wilde nemem, heb ik nadat Dekker een partij geladen had, deze met zijn wagen laten vertrekken zond der de lading te controleeren. Zooals later bleek had hij 5 mud teveel ontvangen."
Vervolgens hoorde ik den aardappelenverwerker J.E. Wellerdieck, die verklaarde: "Op woensdag 22 October 1941, moest Dekker voor Lindeman 35 mud aardappelen laden. Dit werd mij opgegeven door Van der Pas. Jr. Deze aardappelen kwamen uit wagon No 152934 waar ik als boekjes gast bij ingedeeld was. Van dit aantal heb ik aanteekening gemaakt in mijn boekje. (Wellerdieck toont mij zijn boekje, waaruit blijkt, dat hij inderdaad 35 mud heeft genoteerd) Mijn fout is echter geweest, dat ik dit aantal niet aan Jan Schutten, die gehouden was het aantal zakken aardappelen aan te strepen, heb opgegeven. Ik had namelijk op dit moment oneenigheid met van de Pas, waardoor ik blijkbaar dit verzuim heb gemaakt. Dat Dekker meer dan 35 mud ontving was mij niet bekend, temeer daar wij ons bij het afgeven der aardappelen verder houden aan de strepenzetter, in dit geval dus Jan Schutten".
Hierna gehoord Jan Schutten, die mij als volgt verklaarde: "Toen Dekker op Woensdag 22 October 1941 aan wagon No 152934 verscheen voor het laden van een aprtij aardappelen voor Lindenman, bij welke wagon ik mij bevond als strepenzetter, dat is om de af te geven zakken aardappelen te tellen, meen ik verstaan te hebben, dat hij 40 mud moest ontvangen. Ik heb hem dan ook 40 mud gegeven en van elke zak een aanteekening gemaakt op de wand van de betrokken wagon. Wie of het mij nu opgaf, zou ik niet met zkerheid kunnen zeggen, want op het moment dat Dekker was verschenen, had de boekjesgast Wellerdieck, die dit eigenlijk moet doen, oneenigheid met van dePas! Ik, rapporteur, heb mij hierop met Schutten naar de bedoelden wagon begeven en bleek mij inderdaad uit het aantal streepjes, dat Schutten 40 mud heeft afgegeven.
Ten slotte hoorde ik, met betrekking tot dit geval meergenoemden Dekker, die mij als volgt verklaarde: "Op woensdag 22 October 1941, omstreeks 3 uur n.m bevond ik mij met een paard en wagen bij wagon No 152934, alwaar ik voor kooper P. Lindeman 35 mud aardappelen moest laden. De daarvoor bestemden bon heb ik afgegeven aan van de Pas. Jr, terwijl ik een partij ledige zakken aan de aardappelenverwerkers gaf die mij zouden helpen. Hoeveel zakken ik aan hen gaf weet ik niet, daar ik ze vooraf niet had geteld. Nadat ik, zooals ik meende, de partij aardappelen had ontvangen, ben ik met mijn wagen heengegaan, doch werd bij het uitgangshek aangehouden door een controleur van Marktwezen en moest mijn lading tellen. Er bleek toen dat ik geen 35, maar 40 mud aardappelen op mijn wagen had. Het document is een gedetailleerd verslag van een fraudeonderzoek op de Centrale Markt in oktober 1941. De kern van de zaak is een discrepantie tussen de hoeveelheid aardappelen die op papier werd uitgegeven en de daadwerkelijke fysieke belading van wagens.

• De fraude/fout: Bij een steekproef bleek dat expediteur Dekker 40 mud (een volumemaat van ca. 100 liter) aan boord had, terwijl hij slechts recht had op 35 mud. Een ander transport (Lit & Van Wijngaarden) had 32 mud bij zich in plaats van de toegestane 25,5 mud.
• De oorzaak: Uit de getuigenverklaringen blijkt dat er een menselijke fout of opzet in het spel was door een verstoorde werkrelatie. J.E. Wellerdieck (de boekjesgast) gaf het aantal niet door aan Jan Schutten (de strepenzetter) vanwege een ruzie ("oneenigheid") met Van de Pas Jr. Schutten verklaarde dat hij meende te horen dat er 40 mud geladen moest worden en turvde dit met streepjes op de wagonwand.
• Bewijsvoering: De rapporteur controleert de "streepjes" op de wagon, die inderdaad bevestigen dat er fysiek 40 mud is afgegeven. De ladingen zijn door controleur Huisman direct inbeslaggenomen. Dit rapport moet worden geplaatst in de context van de Duitse bezetting van Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog.
• Voedselschaarste: In 1941 was de voedselsituatie in Nederland reeds precair en waren veel producten, waaronder aardappelen, op de bon. Controle op distributie was essentieel om de zwarte markt tegen te gaan en de officiële rantsoenering te handhaven.
• Instanties: De "A.C." staat waarschijnlijk voor de Aardappelcentrale, een overheidsorgaan dat de distributie reguleerde. De "V.B.N.A." verwijst vermoedelijk naar de Vereniging van Belangen van Nederlandsche Aardappelhandelaren.
• Maatvoering: De term "mud" werd in die tijd specifiek voor aardappelen gebruikt als een eenheid van 70 kilo (of 100 liter volume).
• Juridische sfeer: Het document toont de bureaucratische nauwkeurigheid waarmee zelfs relatief kleine overschrijdingen (5 mud) werden onderzocht en vastgelegd. Fraude met levensmiddelen werd in oorlogstijd zwaar bestraft.