Nota / Adviesrapport. Bylage 3.

Gemeentelyke Zuiderzeecommissie
Amsterdam .
---

Enkele opmerkingen omtrent Ontspanning, Natuurschoon, Toerisme.

De hoofdstad is op het gebied van natuurschoon en ontspanning spaarzaam bedeeld. In de directe omgeving vindt men slechts het polderlandschap, dat door zyn gevarieerden aard en zyn vele plassen en waterloopen weliswaar boeiend en bekoorlyk is, doch zich slecht leent voor de recreatie der groote massa.

Een der belangrykste elementen vormt het Ysselmeer, dat als watersportgebied en uit toeristisch oogpunt voor stadgenoot en vreemdeling steeds van groote beteekenis is geweest.

De drooglegging der Zuidelyke polders zal het karakter en het aspect van dit wyde watergebied zeer ingrypend wyzigen. Voor de zeilsport blyven in de toekomst slechts Ymeer met Gouwmeer en Eemmeer beschikbaar voor hen, die dicht by huis willen blyven, terwyl het Ysselmeer, zy het ook in sterk verkleinden vorm, gelegenheid bieden zal voor kruistochten van meerdere dagen.

Hoewel de Commissie het alles overheerschende landsbelang van de inpolderingswerken zonder voorbehouüd erkent, heeft zy gemeend het zeer gevoelig verlies aan natuurschoon, dat daarvan het gevolg zal zyn, in haar beschouwingen te moeten betrekken. Voor onze burgers zoowel als voor het Amsterdamsche vreemdelingenverkeer is het immers van zeer veel belang te achten, dat de nadeelige gevolgen der technische werken zooveel mogelyk worden verzacht. Daartoe zal het nodig zyn er by het opmaken van het plan voor de polders van meet af aan doelbewust naar te streven, dat het nieuwe land, wat zyn indeeling en zyn begrenzingen betreft, niet alleen een voortreffelyk ingericht agrarisch gebied, doch tevens een zoo schoon mogelyk landschap zal worden. Met andere woorden, de ontwerper van het plan voor den polder zal de waterstaatkundige, de cultuurtechnische en de landschappelyke eischen zorgvuldig tegen elkaar moeten afwegen, opdat het plan niet alleen een harmonische ontwikkeling mogelyk maakt van de vier hoofdelementen van het maatschappelyk leven der toekomstige bewoners: werken, wonen, ontspanning en verkeer, doch tevens een landschap van groote schoonheid ontstaat.

Geldt dit in het algemeen voor elke in wezen stedebouwkundige opgave, voor een zoo grootsche en naar omvang en karakter zoo zeldzame opgave als het scheppen van een nieuwen polder van 150.000 ha - ongeveer de grootte van de provincie Utrecht - is dit natuurlyk in zeer versterkte mate het geval. Ten aanzien van het te bespreken punt, dat gemakshalve met het algemeene begrip "natuurschoon" is aangeduid, mogen dan hier enkele opmerkingen volgen uit het oogpunt van de belangen, die hier voor Amsterdam by zyn betrokken. Het toekomstige beeld van het nieuwe land zal door den bezoeker beoordeeld worden, zoowel te water als te land, zoodat zoowel de vormgeving van de dyken als die van het polderlandschap zelve de aandacht vragen.

Dyken: Zooals uit het by de nota van het Hoofd van den Dienst der Zuiderzeewerken overgelegde plan blykt, is er een zeer groote tegenstelling tusschen het karakter van de nieuw aan te leggen dyken en de bestaande kustlyn. Laatstgenoemde heeft een grillig, sterk bewogen, romantisch beloop, waarbij de silhouetten der talryke kustplaatsen het beeld zeer verlevendigen. Deze uiterst gevoelige kustlyn vormt de groote bekoring zoowel van de waterzyde [handgeschreven tussenvoegsel: als] voor hen die te land de kustlyn volgen.

Het spreekt vanzelf, dat het niet mogelyk is deze in den loop der eeuwen en stuksgewys ontstane kustlyn by den aanleg van de nieuwe polders na te bootsen. De nieuwe dyken zullen volgens de plannen uit een opeenvolging van zeer lange rechte gedeelten bestaan, waardoor de tegenstelling tusschen oud en nieuw wel zeer sterk zal spreken. Deze tegenstelling zal het meest opvallen op die plaatsen, waar oud en nieuw land elkaar dicht benaderen, dus by de randkanalen.

De Commissie meent, dat alle financieel en technisch binnen het bereik liggende middelen te baat moeten worden genomen om deze tegenstellingen te verzachten en daardoor een landschappelyk beeld te verkrygen, dat ook op dit gebied getuigenis zal afleggen van ons hedendaagsch inzicht en kunnen. Zy meent, dat een al te groote tegenstelling tusschen oud en nieuw kan worden vermeden door: * Kernboodschap: De commissie uit haar zorgen over de esthetische en recreatieve gevolgen van de drooglegging van de Zuiderzeepolders voor Amsterdam. Men pleit voor een ontwerp waarin landschapschoon en recreatie gelijkwaardig zijn aan agrarische en technische belangen.
* Stijl en Toon: Formeel, adviserend en waarschuwend. De tekst getuigt van een vroeg 20e-eeuws besef van ruimtelijke ordening, waarbij "natuurschoon" een expliciete planologische factor wordt.
* Belangrijkste argumenten:
1. Amsterdam heeft al weinig natuurgebieden voor de "grote massa".
2. Het IJsselmeer is cruciaal voor de watersport.
3. De nieuwe, strakke dijken vormen een te groot contrast met de oude, "romantische" kustlijn.
4. De randkanalen worden de plekken waar dit contrast het pijnlijkst zichtbaar zal zijn.
* Taalkenmerken: Gebruik van de 'y' in plaats van 'ij' (bylage, blykt, landschappelyk) en de oude spelling van 'groote', 'technische' en 'zoo'. Dit document is afkomstig van de Gemeentelijke Zuiderzeecommissie Amsterdam, een orgaan dat de belangen van de hoofdstad behartigde tijdens de uitvoering van de Zuiderzeewerken (gebaseerd op de wet van 1918 van Cornelis Lely).

De tekst is geschreven in de periode dat de plannen voor de Zuidelijke Polders (het huidige Flevoland) concreet werden. Amsterdam vreesde de isolatie van het open water te verliezen. De nota is interessant omdat het de vroege discussie laat zien over wat we nu "landschapsarchitectuur" en "recreatiegebieden" noemen. In plaats van enkel functionele landbouwgrond, eiste de commissie dat het nieuwe land ook een "landschap van groote schoonheid" moest worden. De genoemde "randkanalen" zijn uiteindelijk inderdaad aangelegd (zoals het Gooimeer en Eemmeer), mede dankzij dit soort lobbywerk om de verbinding tussen het oude land en het water te behouden.