Ambtelijk schrijven / memorandum. 10 december 1943. Afdeling VD/HG (waarschijnlijk Voedselvoorziening / Gemeentelijke instantie). (Handgeschreven, linksboven:)
Verzonden 10/12

(Handgeschreven stempel/notitie, rechtsboven:)
A.U.D. 639

(Handgeschreven, schuin rechtsboven:)
1en Inspecteur ter kennisneming
Gezien 3-1-44
Dekker

(Getypte tekst:)

VD/HG.
46A/324/ M.
10 December 1943.

Voorrangskaarten N.V.D.

den Heer Wethouder voor de Levensmiddelen,
A l h i e r .

Zooals U bekend is wordt bij den verkoop van visch op de dagmarkten voorrang verleend uitsluitend aan houdsters van voorrangskaarten van den Nederlandschen Volksdienst, afgegeven aan zwangere vrouwen.
De Nederlandsche Volksdienst deelde ons een dezer dagen mede, dat krachtens een landelijke regeling de Nederlandsche Volksdienst thans voorrangskaarten uitgeeft aan:
1. oude lieden boven 75 jaar, voor zoover deze geen hulp hebben om boodschappen te doen;
2. invaliden, die geen hulp hebben;
3. moeders van zeer groote gezinnen namelijk 5 kinderen beneden de 12 jaar, indien geen andere hulp aanwezig is.
De Nederlandsche Volksdienst verwacht, dat alle deze personen ook voorrang bij het verkoopen van visch moet worden gegeven.
Ondergeteekenden meenen U echter te moeten ontraden een uitbreiding te geven aan de regeling van voorrang. Reeds nu gebeurt het, dat bij geringen aanvoer van visch alleen de wachtende zwangere vrouwen aan de beurt komen, hetgeen merkbaar ontstemming wekt bij het overige in de rij staande publiek. Komen er nu nog meer groepen voor voorrang in aanmerking dan zal dit zeker niet aan de stemming van het wachtende publiek ten goede komen.
Overigens moge hier toch de vraag worden gesteld of hier eigenlijk mag worden gesproken van voorrang en of voorkeur niet een juistere benaming voor deze regeling is. Onder voorrang moet toch worden verstaan het eerder aan de beurt komen, terwijl hier, waar door den geringen aanvoer niet ieder aan de beurt kan komen feitelijk moet worden gesproken van voorkeur.
De vraag mag naar ons oordeel worden gesteld of er wel goede reden kan zijn om aan zeer ouden van dagen en invaliden bij het verkrijgen van visch voorkeur te geven boven jongeren en validen daar op de instandhouding hunner gezondheid het toch niet minder aankomt. Dit document biedt een inkijkje in de dagelijkse spanningen van de voedseldistributie in bezet Nederland (winter 1943).

• Het conflict: De Nederlandsche Volksdienst (een door de nazi's opgerichte nationaalsocialistische hulporganisatie) wil de groep die recht heeft op 'voorrang' bij de viskraam uitbreiden. De ambtenaren die de brief schrijven, adviseren hier negatief over.
• Schaarsheid: De tekst illustreert de extreme schaarste. Er is zo weinig vis dat de term 'voorrang' feitelijk 'exclusiviteit' betekent: wie geen kaart heeft, krijgt simpelweg niets.
• Sociale onrust: De schrijvers waarschuwen voor "ontstemming" bij het publiek. Lange rijen voor winkels en markten waren een bron van grote frustratie en potentiële opstootjes.
• Wartime Logic: Opvallend is de morele/pragmatische afweging aan het eind. De schrijvers vragen zich af of de gezondheid van jongeren en werkenden ("validen") niet net zo belangrijk is als die van bejaarden en invaliden, een typisch utilitair argument dat in tijden van extreme nood naar boven komt. * NVD: De Nederlandsche Volksdienst moest in de nazi-ideologie de private (vaak kerkelijke) liefdadigheid vervangen. Veel Nederlanders wantrouwden de NVD vanwege de politieke kleur.
• Vis als surrogaat: Omdat vlees zeer schaars en op de bon was, was vis (die vaak buiten het directe bonnensysteem viel of makkelijker extra te verkrijgen was) van vitaal belang voor het dieet.
• Bestuur: De brief toont de interactie tussen de 'nieuwe orde' instanties (NVD) en het bestaande gemeentelijk apparaat, dat probeert de openbare orde en een zekere mate van billijkheid te handhaven onder onmogelijke omstandigheden.