Getypte brief (doorslag/afschrift) op papier. 26 augustus 1943. De Directeur (vermoedelijk van de Dienst der Markten). No. 486 L.M. 1943.
VD/HG.

A f s c h r i f t .

29/16/1M. Amsterdam, 26 Augustus 1943.

                                      Aan den Heer Wethouder
                                           voor de Levensmiddelen,
                                           <u>A L H I E R .</u>

      Naar aanleiding van Uw brief d.d. 18 Augustus jl. No. 486 L.M. 1943 heb ik de eer U het volgende te berichten.
      Ook dezerzijds moest worden geconstateerd, dat ondanks het door den Secretaris-Generaal van het Departement van Handel Nijverheid en Scheepvaart vastgestelde verbod voor den bereiding, het te koop aanbieden, verkopen, afleveren, kopen en ontvangen van bonloos gebak, de verkoop enz. van dit artikel vrijwel allerwegen, zij het op meer bedekte wijze, plaatsvindt. Ook op de Nieuwmarkt geschiedt zulks blijkens in de periode van 10 – 23 Augustus jl. gehouden speciale contrôles. Daarbij is van 5 kooplieden komen vast te staan, dat zij bij den verkoop van gebak en koek de distributievoorschriften hebben overtreden. Dezen kooplieden is door mij met ingang van voorlopig het recht ontzegd een plaats op een der markten te dezer stede in te nemen. Het zijn:

1. E.J. Helder, geboren 21 Augustus 1921, wonende Anjeliersstraat 119 huis, alhier;
2. A.W. 't Hooft-Penning, geboren 21 September 1909, wonende Geldersekade 102, alhier;
3. Margaretha Antenbrink, geboren 14 Mei 1921, wonende Pieter Nieuwlandstraat 6, alhier;
4. J. Moelee, geboren 24 Januari 1921, wonende Commelinstraat 48, alhier;

5. Mej. M.H. van Dijk, wonende Distelweg 62, alhier.
   Ik heb de eer U beleefd te verzoeken wel te willen bevorderen, dat in aansluiting op mijn straf genoemde kooplieden bij besluit van den Burgemeester het recht tot het innemen van een plaats op een der markten te dezer stede voor onbepaalde tijd wordt ontnomen, op grond van het bepaalde in artikel 39 van het reglement op de markten en wel met ingang van 8 September a.s.
   Ten aanzien van de Nieuwmarkt, als plaats voor het houden van een algemeene dagmarkt moge ik het volgende opmerken. Door haar ligging in een omgeving waar de zwarte handel welig tiert, zal zij, ondanks voortdurende controle een verzamelplaats blijven van allerlei ongewenste elementen, welke in de marktoutourage een geschikte gelegenheid vinden voor de uitoefening van hun ontoelaatbare practijken.
   Bovendien wordt onder de huidige buitengewone omstandigheden deze markt weinig door het normale marktbezoekend publiek bezocht.
   Deze overwegingen leiden mij ertoe U thans voorstellen te doen, welke beoogen, dat op deze markt tot nader order alleende verkoop van visch blijft toegestaan. Het komt mij namelijk ongewenst voor om ook de vischmarkt aldaar op te heffen, aangezien in de omgeving geen andere geschikte plaats is te vinden. Tegen den verkoop van visch behoeft mijns inziens geen ernstig bezwaar te bestaan, aangezien de visch in de regel slecht van Woensdag tot en met Zaterdag wordt aangevoerd en de verkoop daarvan meestal in een uur tijds is afgelopen terwijl deze voorts onder toezicht geschied. Den overige bona-fide kooplieden ware een plaats op een der andere markten aan te wijzen.
   Ik heb de eer U beleefd te verzoeken, indien U met deze regeling accoord kunt gaan, wel te willen bevorderen dat bij besluit van den Burgemeester bepaald wordt, dat de algemeene dagmarkt aan de Nieuwmarkt voorloopig tot nader order niet wordt gehouden, met die verstande, dat ter plaatse alleen de verkoop van visch zal blijven gehandhaafd.

                                           De Directeur, Dit document is een ambtelijk schrijven uit de periode van de Duitse bezetting van Nederland. De kern van het document betreft de handhaving van de distributiewetgeving (het bonnensysteem) op de Amsterdamse markten, specifiek de Nieuwmarkt.
   

6. Sancties tegen individuen: De directeur van de marktdienst rapporteert dat vijf specifieke kooplieden (met naam, geboortedatum en adres genoemd) "bonloos gebak" hebben verkocht. Dit was een ernstige overtreding in een tijd van schaarste. Hun marktvergunning wordt per direct opgeschort en er wordt geadviseerd dit door de Burgemeester voor onbepaalde tijd definitief te maken.

7. Problematiek Nieuwmarkt: De Nieuwmarkt wordt omschreven als een broeinest van "zwarte handel" en "ongewenste elementen". De directeur stelt dat reguliere controle niet afdoende is vanwege de omgeving.
8. Beleidsvoorstel: Er wordt voorgesteld om de algemene dagmarkt op de Nieuwmarkt op te heffen. Alleen de vismarkt mag blijven bestaan, omdat deze kort duurt (één uur), makkelijker te controleren is en er geen alternatieve locatie in de buurt is. "Bona-fide" (goede) kooplieden moeten naar andere markten in de stad worden verplaatst. Ten tijde van dit schrijven (augustus 1943) was Nederland ruim drie jaar bezet door nazi-Duitsland. De schaarste aan voedsel en goederen was groot, waardoor alles "op de bon" ging (distributie). De "zwarte handel" (verkoop zonder bonnen tegen woekerprijzen) was een doorn in het oog van zowel de bezetter als het Nederlandse bestuur dat onder toezicht stond.

De term "buitengewone omstandigheden" in de tekst is een eufemisme voor de oorlogssituatie. De Nieuwmarkt lag in de buurt van de Jodenbuurt, die in 1943 al grotendeels was leeggehaald door deportaties, wat de sociale structuur en de dynamiek op de markt ingrijpend had veranderd. Het document illustreert de repressieve maatregelen die werden genomen om de controle op de voedselvoorziening te behouden en de informele economie de kop in te drukken. De genoemde "Secretaris-Generaal" was een van de hoogste Nederlandse ambtenaren die gedurende de bezetting het land bestuurden onder Duits toezicht.