Officieel rapport / Proces-verbaal van het Marktwezen. 12 april 1939. [Stempel linksboven:] No 77/30/1 M. 1939 1/4
[Handgeschreven aantekeningen bovenin:] Rapport. oh g 3e (Swaab) / F en entraw(?)

R A P P O R T.

Hedenmorgen te ongeveer 6.15 uur bracht de overkruier A.Swaab(de persoon die reeds twee keer werd vervolgd voor het wegnemen van ledig fust) 40 ledige Westlandsche kisten(van verschillende veilingen by de emballageschuit van B.van Dyk. Hy deelde mede dat deze kisten voor rekening van H.Tabak,Spuistraat werden ingeleverd. Van Dyk, wetende dat Tabak zelf personeel heeft,vond het een vreemd geval. Hy betaalde het bedrag van de kisten niet uit,deelde Swaab mede dat Tabak zelf maar moest komen en stelde tevens het Marktwezen van een en ander in kennis. Van Dyk maakte hierby nog de opmerking dat het hem was opgevallen dat de knecht van Th.Pouw(pier D.) op naam van verschillende menschen den laatsten tyd veel ledige Westlandsche kisten by hem had ingeleverd en dat het hem niet zou verwonderen als deze knecht,die genaamd bleek te zyn W.Grevenstuk,oud 27 jaar,wonende Badhoevelaan 51 te Ryk H'meer, iets met deze kisten uitstaande zou hebben.

Naar aanleiding van het vorenstaande begaf ik my naar het pakhuis van Pouw,waar ik groote hoeveelheden Westlandsche kisten, alsmede Grevenstuk aantrof. Nadat deze persoon allerlei verklaringen had verstrekt,bekende hy tenslotte het volgende: "Ik ben Dinsdag 11 April te ongeveer 8 uur namiddag naar het pakhuis van myn patroon Pouw gegaan,wetende dat daar momenteel veel Westlandsche kisten zyn opgeslagen,waarvan Pouw het juiste aantal niet wist. Het toezicht op het ledige fust was namelyk aan my toevertrouwd. Op dat oogenblik heb ik 40 kisten op een handkar gezet,teneinde deze hedenmorgen by Barend van Dyk in te leveren en my het geld dat ik daarvoor zou ontvangen,toe te eigenen. Ik wist echter dat B.van Dyk op my lette. Bovendien had ik het hedenmorgen te druk en vroeg ik daarom den overkruier A.Swaab om de 40 kisten voor my in te leveren by van Dyk. Ik zei tegen Swaab dat hy maar tegen van Dyk moest zeggen dat de kisten van Tabak waren. Swaab heeft niet geweten hoe ik aan de kisten ben gekomen en ik heb hem dan ook niets anders in uitzicht gesteld dan een belooning voor het vervoeren van de kar kisten. Ik heb hem hiervoor dan ook Fl.0.25 gegeven,nadat hy my zyn ervaringen by van Dyk had overgebracht. Ik werk alleen in de zomermaanden by Pouw en ben nu ongeveer weer 6 weken by hem in dienst. In dien tyd heb ik behalve deze 40 kisten nog 4 keer voor Fl.8.- à Fl.10.- kisten by Pouw weggenomen en by van Dyk ingeleverd. De eerste keeren gaf ik by van Dyk op dat ik de kisten inleverde voor Pouw,terwijl ik ook twee keer heb opgegeven dat ik dit deed voor rekening van een zekeren kooper Bakker,Linnaeusstraat. Zoowel den naam Bakker als den naam Tabak heb ik misbruikt en beide koopers hebben dan ook in het geheel niets met myn handelingen te maken. Ik nam maar een paar willekeurige namen."

Swaab verklaarde niet op de hoogte te zyn geweest van het feit dat de door hem by van Dyk ingeleverde 40 kisten van diefstal afkomstig waren. Hy bevestigde de lezing van Grevenstuk. Hy was wel op de hoogte dat Tabak eigen personeel heeft,doch meende zich hierin niet te behoeven te verdiepen,daar hy niets anders deed dan een vrachtje wegbrengen voor Grevenstuk van wien hy dan ook vervoerloon zou ontvangen. Hy verklaart geen afspraken te hebben gemaakt om byvoorbeeld de opbrengst van de kisten te deelen.

Pouw doet aangifte en verzoekt het Marktwezen om de zaak te doen vervolgen.

Den Heer Bedryfschef Amsterdam, 12 April 1939
v/h Marktwezen.
[Handtekening]
Marktopzichter.

[Handgeschreven administratieve notities onderaan:]
77/30/3 Swaab 14/4-39 14 dagen m.i.v. 15/4 '39
77/30/2 Grevenstuk p.v.b. 14 dagen uitsluiting m.i.v. Vrijdag 14/4/39
Weth. Vaststeller tot 1 Jan. '40
13/4-39 [Handtekening]
wegens het vervreemden van de goederen Dit document is een intern politierapport of proces-verbaal opgesteld door een marktopzichter van het Amsterdamse Marktwezen. Het beschrijft een geval van interne diefstal en verduistering van emballage (lege groentekisten).

• De Modus Operandi: W. Grevenstuk, een vertrouwenspersoon bij pakhuishouder Pouw, stal stelselmatig kisten waarvan de administratie niet sluitend was. Hij gebruikte een 'overkruier' (een losse transportarbeider), A. Swaab, als tussenpersoon om de kisten in te leveren bij een inleverpunt (de schuit van Van Dyk). Hierbij werden valse namen van bekende handelaren (Tabak, Bakker) opgegeven om argwaan te voorkomen.
• Sociale Controle: De fraude kwam aan het licht doordat de ontvanger, Van Dyk, de gang van zaken verdacht vond (hij wist dat handelaar Tabak eigen personeel had en niet met losse overkruiers werkte).
• Bekentenis: Grevenstuk geeft toe dat hij de kisten stal voor het geld. Swaab houdt vol dat hij enkel een transporteur was, hoewel zijn reputatie (reeds twee keer eerder vervolgd) hem verdacht maakt.

• Sancties: Uit de handgeschreven krabbels onderaan blijkt dat beide mannen gestraft werden met 14 dagen uitsluiting (ontzegging van de toegang tot de markt) vanaf 15 april 1939. Het document dateert uit april 1939, vlak voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. In deze periode was het Centrale Markthallen-complex aan de Jan van Galenstraat in Amsterdam het kloppend hart van de voedseldistributie.

• Waarde van emballage: "Westlandsche kisten" waren gestandaardiseerde houten kratten. Omdat er statiegeld of een vergoeding op zat, vormden ze een courant "betaalmiddel" in het informele circuit van de markt. Diefstal hiervan was een veelvoorkomend probleem.

• Marktwezen: Dit was de gemeentelijke dienst die toezicht hield op de orde, netheid en eerlijke handel op de markten. Zij hadden eigen opzichters die fungeerden als een soort marktpolitie.
• Arbeidsverhoudingen: Het document illustreert de hiërarchie op de markt: van de "Heer Bedryfschef" en de "Marktopzichter" tot de "knecht" en de "overkruier" (dagloner). De term "overkruier" verwijst naar iemand die met een handkar (kruiwagen/steekwagen) goederen transporteerde tussen schepen, pakhuizen en marktplaatsen.