Proces-verbaal (Politierapport) Mei 1942 (specifieke aanhoudingen op 11 mei 1942) PRO JUSTITIA
Marktwezen No 77/37/1 M 1942
Politie te Amsterdam
2e 2e

PROCES VERBAAL

Aanhouding van Piet Groot, oud 34 jaar, groentenhandelaar, wonende Hendrik Jacobszstraat 20 huis, Herman Johannes ter Beek, knecht, oud 39 jaar, wonende Douwes Dekkerstraat 28, Jan Karseboom, oud 25 jaar, expediteur, wonende de Clerqstraat 119 en Johannes Frederikus Jansen, oud 38 jaar, expediteur, wonende Marnixstraat 323, allen te Amsterdam.

Ik, ondergetekende, Barend Felthuis, ambtenaar bij het Marktwezen te Amsterdam, tevens onbezoldigd veldwachter dezer gemeente, dienstdoende op de Centrale Markt aan de Jan van Galenstraat alhier, verklaar het navolgende. Op Zaterdag 9 Mei 1942, werd mij door twee mij bekende personen die mij later desgevraagd opgaven respectievelijk te zijn genaamd: Petrus Ferdinand du Maine, oud 46 jaar, grossier in aardappelen en aangeslotene bij de Combinatie van aardappelengrossiers, wonende Paramaribostraat 90 te Amsterdam en Ijde de Lange, oud 30 jaar, grossier in aardappelen, eveneens aangeslotene bij de Combinatie van grossiers in aardappelen, wonende Polanenstraat 29 te Halfweg (Haarlemmerliede) een schrijven overhandigd, gedateerd 8 Mei 1942 en onderteekend met P. Groot, waarin door een zekeren P. Groot wordt verklaard, dat hij, Groot, op 27 of 28 April van J. Karseboom een partij van 25 H.L. zandaardappelen had gekocht voor ƒ 15,- per H.L. Voorts, dat deze partij door hem op een der genoemde data is ontvangen van en betaald aan een knecht van Karseboom. Naar du Maine mij verklaarde had hij van een persoon, wiens naam hij niet gaarne wenschte te noemen, van deze koop iets vernomen, waarna hij, du Maine bijgaande verklaring op schrift stelde en deze door Groot ter bevestiging laten teekenen. Waar Karseboom geen handelaar in aardappelen is en de aardappelen ver boven de vastgestelde prijs verkocht waren (de vastgestelde prijs was toen per H.L. ƒ 3.76) verzochten du Maine en de Lange mij, verbalisant, een onderzoek in te stellen.

Naar aanleiding van het vorenstaande heb ik, verbalisant, op Maandag 11 Mei 1942 op het terrein van de Centrale Markt aangehouden een mij bekend persoon die mij later desgevraagd opgaf te zijn genaamd: PIET GROOT, geboren te Amsterdam 15 Mei 1907, koopman, wonende en zaakhoudende Hendrik Jacobszstraat 20 te Amsterdam-Zuid, die mij, nadat ik hem het hiervoor genoemde schrijven had vertoond verklaarde, dat hij op 27 of 28 April 1942 van Jan Karseboom gekocht had een partij van 25 H.L. Drentsche zandaardappelen voor den prijs van ƒ 375. Hij verklaarde deze partij te hebben gekocht buiten de Distributie om. Voorts dat deze partij aardappelen op der genoemde datums bij hem was bezorgd door een knecht van Karseboom en dat hij aan dezen knecht het bedrag van ƒ 375 had betaald verhoogd met ƒ 5.25 voor het bezorgen van deze partij.

Naar aanleiding van deze verklaring heb ik, verbalisant op 11 Mei 1942 aangehouden op de Centrale Markt een persoon die mij desgevraagd opgaf te zijn genaamd: HERMANUS JOHANNES TER BEEK, geboren te Amsterdam, knecht, wonende Douwes Dekkerstraat 28 1 hoog voor, die mij, verbalisant, verklaarde, dat hij op 27 of 28 April 1942 in opdracht van zijn baas, Jan Karseboom, een partij van 25 H.L. Brentsche zandaapdappelen had bezorgd aan de zaak van Groot, welke aardappelen hij, ter Beek, op de Centrale Markt had geladen. Voorts, dat hij van de Groot een bedrag van ƒ 375 had ontvangen plus ƒ 5.25 voor het bezorgen van deze partij aardappelen, welk totaal bedrag hij den dag na het bezorgen der aardappelen, aan zijn baas, Karseboom, heeft overhandigd. Hierna op 11 Mei 1942 door mij, verbalisant, op het terrein van de Centrale Markt aangehouden een persoon die mij desgevraagd opgaf te zijn genaamd JAN KARSEBOOM, geboren te Amsterdam 30 November 1916, expediteur, wonende de Clerqstraat 119 te Amsterdam-West. Karseboom verklaarde mij op 27 of 28 April 1942 aan Groot een partij van 25 H.L. Brentsche zandaardappelen te hebben verkocht vor ƒ 375. Deze partij heeft hij laten bezorgen door zijn knecht ter Beek, die ook het geld heeft ontvangen en later aan hem, Karseboom, heeft afgedragen. Karseboom verklaarde voorts, dat hij in het bezit was van den bon voor 25 H.L. Drentsche zandaardappelen, welke bon hij op zijn beurt van een zekeren Jansen zou hebben gekocht eveneens voor ƒ 375.

Ten slotte heb ik, verbalisant, op aanwijzing van Karseboom op 11 Mei 1942 op het terrein van de Centrale Markt aangehouden een persoon die mij desgevraagd opgaf te zijn genaamd: JOHANNES FREDERIK JANSEN, geboren te Amsterdam 12 November 1903, expediteur, wonende Marnixstraat 323 III te Amsterdam-Centrum, die mij verklaarde nimmer bonnen voor aardappelen te hebben verkocht en van het hiervoor gemelde geval niets af te weten. Naar aanleiding van het vorenstaande heb ik, verbalisant, de vier door mij aangehouden personen overgebracht naar het Bureau van Politie aan den Admiraal de Ruyterweg te Amsterdam-West en hen onverwijld [tekst breekt af] * Taal en Spelling: Het document is opgesteld in formeel-juridisch Nederlands uit de jaren '40. Opvallend is het gebruik van de oude spelling (bijv. "teekenen", "verzochten", "vorenstaande") en een typefout in de tekst: "zandaapdappelen" en "Brentsche" (in plaats van Drentsche).
* Onderwerp: Het betreft een economisch delict tijdens de Duitse bezetting: de illegale handel in aardappelen buiten het distributiestelsel om ("zwarte handel") en prijsopdrijving.
* Transactie: Er is 25 hectoliter (H.L.) aardappelen verkocht voor ƒ 15,- per H.L., terwijl de officieel vastgestelde prijs slechts ƒ 3.76 bedroeg. Dit is een prijsstijging van bijna 400%.
* Rolverdeling:
* Du Maine & De Lange: De aangevers (bonafide grossiers die de illegale handel rapporteerden).
* Jan Karseboom: De verkoper/expediteur (geen erkend aardappelhandelaar).
* Piet Groot: De koper (groentenhandelaar).
* Ter Beek: De uitvoerder (knecht die de goederen afleverde en het geld incasseerde).
* Jansen: De vermeende bron van de distributiebonnen (ontkent betrokkenheid). Dit document stamt uit mei 1942, een periode in de Tweede Wereldoorlog waarin de schaarste in Nederland nijpend werd. Het distributiesysteem was streng gereguleerd om voedselvoorraden te beheersen, maar dit leidde tegelijkertijd tot een bloeiende zwarte markt.

De "Politie te Amsterdam, afdeling Marktwezen" hield toezicht op de Centrale Markt (tegenwoordig het Food Center Amsterdam aan de Jan van Galenstraat). De controle op economische delicten was in deze periode een prioriteit voor de bezetter en de lokale autoriteiten om de voedselvoorziening (en de afdracht daarvan naar Duitsland) te garanderen. Handel buiten de distributie om werd zwaar bestraft. De enorme winstmarges die in dit rapport worden beschreven (ƒ 15,- t.o.v. ƒ 3.76), illustreren hoe winstgevend, maar ook risicovol de illegale handel in basisbehoeften was.