Proces-verbaal (Politierapport) 28 mei 1942 [Stempel linksboven:] Gezien [met paraaf in rood potlood]

[Handgeschreven rechtsboven:] Hoofdkantoor

Pro Justitia
Marktwezen No. 77/42/7 M.

Politie te Amsterdam
2e afdeeling 2e sectie

PROCES-VERBAAL.

Proces-verbaal contra Christiaan Franciscus van Elst, oud 29 jaar, knecht, wonende 2e Nassaustraat 18 II te Amsterdam-West; contra Hendrik Frederik Sligte, oud 25 jaar, knecht, wonende Lijnbaansgracht 132 III, te Amsterdam-Centrum; contra Johannes Marinus, oud 25 jaar, knecht, wonende Lauriergracht 189 II te Amsterdam, verdacht van verduistering van ledige kisten en contra Gerardus Johannes Jacobus Sligte, oud 22 jaar, knecht, wonende Lijnbaansgracht 132 III te Amsterdam-Centrum, verdacht van mede-plichtigheid aan die verduistering, ten nadeele van de N.V. Nederlandsche Veiling van Land- en Tuinbouwproducten "Amsterdam".

Op Donderdag 28 Mei 1942, omstreeks 11.30 uur v.m. werd mij, ondergeteekende Barend Velthuis, ambtenaar bij het Marktwezen te Amsterdam, tevens onbezoldigd veldwachter dezer Gemeente, dienstdoende op de Centrale Markt aan de Jan van Galenstraat, alhier, door Bartholomeus Cornelis van Es, directeur van de N.V. Nederlandsche Veiling van Land- en Tuinbouwproducten "Amsterdam", wonende Naarderstraat 272 te Huizen (N-H), aangifte gedaan en verklaarde hij: "Hedenmorgen werd mij door Gerardus Doevedans, die als assistent-emballagemeester bij onze N.V. in dienst is, medegedeeld, dat hij van een knecht van grossier Lindeman, welke grossier is gevestigd op pier C van de Centrale Markt, een partij van 58 ledige kisten, afkomstig van onze N.V., had ontvangen. Deze kisten waren door den knecht van Lindeman ingeleverd op naam van zijn baas. Waar het Doevedans reeds eerder was opgevallen, dat uit de exportloods van de N.V. Nederlandsche Veiling van Land- en Tuinbouwproducten "Amsterdam", waarin groote partijen kisten liggen opgeslagen, kisten verdwenen waren en het hem tevens bekend was, dat de kisten, welke Lindeman gebruikt van onze N.V. via de kistentencentrale van Barend van Dijk bij ons terecht komen, kwam het hem Doevedans, verdacht voor dat de knecht van Lindeman nu 58 kisten inleverde. Doevedans verklaarde mij voorts, dat deze knecht den laatsten tijd wel meer kisten op naam van Lindeman had ingeleverd bij onze N.V. Uit onze administratie is gebleken, dat ten name van Lindeman bij ons nog is ingeleverd op 8 Mei 1942 21 kisten, op 13 Mei 44 kisten en op 18 Mei 1942 40 kisten. Ten bewijze hiervoor overhandig ik U hierbij vier emballagebonnen (ik verbalisant, ontvang van Van Es vier emballagebonnen ten name van Lindeman, respectievelijk gedateerd en genummerd 8 Mei 1942 No. 4658, bedrag f 20.40. -- 13 Mei 1942 No. 4882, bedrag f 20, -- 13 Mei 1942 No. 4952, bedrag f 24, -- 13 Mei 1942 No. 5346, bedrag f 40, --), welke bonnen ik voorloopig in beslag genomen heb. De emballagebon voor de 58 kisten welke de knecht van Lindeman hedenmorgen heeft ingeleverd, is nog niet ter uitbetaling aangeboden en waarschijnlijk nog in het bezit van dien knecht. De grossier Lindeman, met wien ik een en ander reeds besproken heb, verklaarde mij, dat hij zijn knecht op genoemde data's geen opdracht heeft gegeven om voor hem ledige kisten bij ons in te leveren en ook het statiegeld van de ingeleverde kisten niet te hebben ontvangen. Hierbij zij opgemerkt, dat als er kisten van Lindeman bij ons worden ingeleverd, hetgeen maar zelden gebeurt, het bedrag aan statiegeld voor deze kisten steeds in mindering wordt gebracht op de rekening van de producten die Lindeman bij ons koopt. Ik verzoek U een onderzoek te doen en indien U mocht blijken, dat de kisten van onze N.V. zijn gestolen, tegen de(n) eventueele(n) dader(s) een strafrechterlijke vervolging in te stellen. Na voorlezing volhard ik bij deze verklaring en teeken haar met U"

Op 28 Mei 1942.
[Handtekeningen van Velthuis en Van Es] Dit document betreft een gedetailleerde aangifte van verduistering en diefstal van bedrijfseigendommen (emballage) op de Centrale Markt in Amsterdam tijdens de Tweede Wereldoorlog. De kern van de zaak is de illegale handel in lege veilingkisten.

Belangrijke elementen in het rapport:
1. De Modus Operandi: De verdachten (knechten) ontvreemdden lege kisten uit de exportloods van de Veiling "Amsterdam". Deze kisten werden vervolgens weer bij diezelfde veiling ingeleverd onder de naam van een bonafide grossier (Lindeman), om zo statiegeld (emballagegeld) te innen.
2. Bewijsvoering: De fraude kwam aan het licht door de oplettendheid van de assistent-emballagemeester, Doevedans, die merkte dat de gebruikelijke retourstroom via de "kistentencentrale van Barend van Dijk" werd omzeild. De administratie en vier specifieke emballagebonnen (met bedragen tussen de 20 en 40 gulden) dienen als corpus delicti.
3. Sociale hiërarchie: Het document illustreert de verhoudingen op de markt; "knechten" (arbeiders) die proberen bij te verdienen ten koste van de N.V. en hun werkgevers (de grossiers). Het document is gedateerd mei 1942, midden in de Duitse bezetting van Nederland. Hoewel het hier om een "commuun" strafbaar feit gaat (diefstal/verduistering), is de context van schaarste tijdens de oorlogsjaren van groot belang.

1. Economische Delicten: Tijdens de bezetting nam de diefstal van goederen, brandstof en verpakkingsmateriaal toe door toenemende tekorten en armoede. Lege kisten hadden waarde, niet alleen voor het statiegeld, maar ook als brandhout of voor de zwarte handel.
2. Marktwezen Amsterdam: De Centrale Markt in Amsterdam (geopend in 1934) was een cruciaal knooppunt voor de voedselvoorziening. De politie-eenheid 'Marktwezen' hield specifiek toezicht op de orde en de economische regels op het marktterrein.
3. De 'Knecht' in de Oorlog: De verdachten zijn jonge mannen tussen de 22 en 29 jaar. In 1942 nam de druk van de Arbeitseinsatz (dwangarbeid in Duitsland) toe. Werkzaam zijn in de voedselvoorziening (zoals op de Markt) kon soms een reden zijn voor vrijstelling (Sperre), maar criminele activiteiten konden die status direct in gevaar brengen. N.V. Nederlandsche N.V. Uit Marktwezen Politie