Extract uit het Boek der Besluiten van de Burgemeester van Amsterdam. No.1071 L.M.1943 18/1-1944

Nº 29/1/1 M.1944 2/1 (paars stempel)

Bespreking markt op de Nieuwmarkt

E x t r a c t
uit het Boek der Besluiten
van den Burgemeester van Amsterdam.
Donderdag, 30 December 1943.

De Wethouder voor de Levensmiddelen, Wasch- en schoonmaak-, bad- en zweminrichtingen herinnert eraan, dat in de vergadering van 27 Augustus jl. werd behandeld een voorstel van den Directeur van het Marktwezen, de markt op de Nieuwmarkt op te heffen in verband met den aldaar plaats hebbenden "bonnenhandel" en "zwarte handel". De Burgemeester ging daarmede accoord en besloot, deze zaak eerst met de Politie te bespreken.

Op grond van een rapport van het politiebureau Houtmarkt ter zake en een rapport van een drietal opsporingsambtenaren Prijsbeheerschingsbesluit betreffende den omvang van de normale markt, welke op de Nieuwmarkt wordt gehouden, komt het den waarnemenden Politiepresident voor, dat door de aanwezigheid van marktkramen aldaar en de omstandigheid, dat op en nabij de Nieuwmarkt allerlei kleine straten en steegjes uitkomen en zich in de omgeving veel cafétjes bevinden, de bestaande misstanden in sterke mate in de hand worden gewerkt. In overweging wordt gegeven de markt te verplaatsen naar het Waterlooplein.

De Burgemeester besluit, in beginsel te bepalen, dat in verband met de bijzondere tijdsomstandigheden met ingang van 10 Januari 1944 voorlopig op de Nieuwmarkt geen markt zal worden gehouden en noodigt den Wethouder voor de Levensmiddelen uit, een desbetreffend ontwerp-besluit ter tafel te brengen.

Afschrift hiervan zal worden gegeven aan de afdeeling Levensmiddelen, Wasch- en schoonmaak-, bad- en zweminrichtingen (2 stuks).

Voor eensluidend extract,
de Gemeentesecretaris,
w.g. J.F. Franken. Dit document is een officieel uittreksel van een besluit genomen door de (door de bezetter aangestelde) burgemeester van Amsterdam aan het einde van 1943. De kern van het besluit is het voorlopig verbieden van de markt op de Nieuwmarkt per 10 januari 1944.

De argumentatie hiervoor is tweeledig:
1. Criminaliteit: Er vindt op grote schaal "bonnenhandel" (handel in distributiebescheiden) en "zwarte handel" plaats.
2. Stedenbouwkundige situatie: De politie stelt dat de wirwar van kleine straatjes, steegjes en de aanwezigheid van vele cafés rondom de Nieuwmarkt het toezicht bemoeilijken en de illegale handel faciliteren. De marktkramen bieden hierbij fysieke beschutting voor deze activiteiten.

Er wordt gesuggereerd de markt te verplaatsen naar het Waterlooplein, hoewel het uiteindelijke besluit op dit moment enkel de sluiting van de Nieuwmarkt-markt behelst. Het document dateert uit de periode van de Duitse bezetting van Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog. In deze periode was er sprake van grote schaarste aan voedsel en goederen, wat leidde tot een streng distributiestelsel en een daaruit voortvloeiende bloeiende zwarte markt.

De Nieuwmarkt lag in de voormalige Joodse buurt van Amsterdam. Eind 1943 waren de meeste Joodse bewoners gedeporteerd, waardoor de buurt deels ontvolkt was geraakt, wat bijdroeg aan de wetteloosheid en de ruimte voor illegale handel. De bezettende macht en het collaborerende stadsbestuur (onder burgemeester Edward Voûte) probeerden de grip op de publieke ruimte en de goederenstroom te verstevigen door dergelijke brandhaarden van "zwarte handel" aan te pakken. De term "bijzondere tijdsomstandigheden" in de tekst is een eufemisme voor de staat van oorlog en bezetting.