Ambtsbrief van de Waarnemend Politiepresident van Amsterdam aan de Burgemeester. 20 december 1943. De Wnd. Politiepresident, Van Hilten. De Heer Burgemeester van Amsterdam. No. 1260 A.Z.1943,
Politiepresident te Amsterdam
Bestuursdienst
Bureau: Algemene Dienstzaken.

Dict.Ga/Zw.
Ir.S.No.13042/1943.
Doss.M.2
Bijlagen: 2.
No. 1071 L.M.1943.

[Handgeschreven toevoeging:] I de Nieuwmarkt en de omstandigheden, dat op en nabij

Amsterdam, 20 December 1943.

Hierbij heb ik de eer UEdelAchtbare te doen toekomen afschriften van een mutatie uit het rapport van 8 op 9 December j.l. van het Politiebureau Houtmarkt, betreffende den "bonnenhandel" en anderen "zwarte handel" op en in de naaste omgeving van de Nieuw-Markt en van een rapport van een drietal opsporingsambtenaren-Prijsbeheerschingsbesluit, betreffende den omvang, op 14 December j.l. van de normale markt, welke op de Nieuwmarkt wordt gehouden.
Mij aan den inhoud van die stukken referte veroorlovend, wil het mij voorkomen, dat door de aanwezigheid van marktkramen e.d. op dit plein allerlei kleine straten en steegjes uitkomen en zich in deze omgeving veel cafétjes bevinden - waardoor den "zwarte handelaren" practisch velerlei schuilgelegenheden wordt geboden, met ruime mogelijkheden, om hun "voorraden" aan te vullen -, de in de mutatie naar voren gebrachte misstand in sterke mate in de hand wordt gewerkt.
Ook mij lijkt het daarom aanbeveling te verdienen, dat één dezer als het ware samenwerkende oorzaken van den hier welig tierenden "zwarte handel" wordt opgeheven en wel in de vorm van verplaatsing van de markt, welke op de Nieuwmarkt wordt gehouden.

[Handgeschreven toevoeging:] als

Aan
den Heer Burgemeester
van Amsterdam.

[Ingekadert gedeelte:]
vervolg van boven.
Als plaats van deze markt zou m.i. dan kunnen worden aangewezen het Waterlooplein, waar waarschijnlijk alleszinds voldoende ruimte beschikbaar zal zijn, om de marktkooplieden, die op de Nieuwmarkt hun standplaats plegen in te nemen, een plaats te doen bezetten, terwijl het Waterlooplein zelf, wat ligging betreft, voor bonnenhandelaren e.d. niet die mogelijkheden biedt, als de Nieuwmarkt.
Ik verwacht van een zodanige verplaatsing, ook voor de bona-fide marktkooplieden - die door het optreden van de "zwarte-handelaren" eveneens zullen worden gedupeerd - een heilzame werking.
Mede in het belang van de openbare orde en rust, die den laatsten tijd op de Nieuwmarkt door de gedragingen van allerlei ongewenste elementen herhaaldelijk wordt verstoord, moge ik U dan ook voorstellen bovenbedoelde markt verplaatsing zoo enigszins mogelijk, wel te willen bevorderen.
Terzake ware tevens - ook met het oog op de omstandigheid, welke aanleiding heeft gegeven, dat op het Waterlooplein practisch geen dagmarkt meer wordt gehouden - het advies van den Directeur van het Marktwezen in te winnen.

Coll:

DE WND. POLITIEPRESIDENT,
Van Hilten.

--- In deze brief adviseert de waarnemend politiepresident van Amsterdam de burgemeester om de dagelijkse markt op de Nieuwmarkt te verplaatsen naar het Waterlooplein. De voornaamste reden hiervoor is de welig tierende "zwarte handel" en de handel in distributiebonnen ("bonnenhandel").

De politiepresident voert aan dat de stedenbouwkundige structuur van de Nieuwmarkt (smalle steegjes en vele cafés) in combinatie met de marktkramen ideale schuilplaatsen en ontsnappingsroutes biedt voor illegale handelaren. Het Waterlooplein wordt als alternatief voorgesteld omdat het overzichtelijker zou zijn en minder mogelijkheden tot onderduiken biedt. Tevens wordt gesteld dat dit de "bona-fide" (eerlijke) kooplieden ten goede zou komen en de openbare orde zou herstellen.

--- Dit document stamt uit december 1943, midden in de Duitse bezetting van Nederland. De schaarste aan goederen en levensmiddelen had geleid tot een uitgebreid distributiesysteem en, als direct gevolg daarvan, een enorme zwarte markt. Het "Prijsbeheerschingsbesluit" waarnaar verwezen wordt, was een instrument van de bezetter om de prijzen te controleren en de zwarte markt de kop in te drukken.

Historisch saillant is de suggestie om de markt naar het Waterlooplein te verplaatsen. De brief merkt terloops op dat daar "practisch geen dagmarkt meer wordt gehouden". De werkelijke reden hiervoor was de Holocaust: het Waterlooplein was het hart van de Joodse buurt en de Joodse marktkooplieden die daar decennialang hun kramen hadden, waren in 1943 vrijwel allemaal weggevoerd naar de concentratie- en vernietigingskampen. De "vrijgekomen ruimte" op het Waterlooplein was dus het directe resultaat van de deportaties.