9 december 1943. MARKTWEZEN AMSTERDAM

TELEFOONNUMMER 85151
VERZOEKE BIJ BEANTWOORDING DATUM EN NUMMER TE VERMELDEN

No. 46a/324/2 M.
BIJLAGE
ONDERWERP: Voorrangskaarten N.V.D.

AMSTERDAM (W.) 9 December 1943.
JAN VAN GALENSTRAAT 14

AAN den Heer Wethouder
voor de Levensmiddelen,

A l h i e r.

Zooals U bekend is wordt bij den verkoop van visch op de dagmarkten voorrang verleend uitsluitend aan houdsters van voorrangskaarten van den Nederlandschen Volksdienst, afgegeven aan zwangere vrouwen.
De Nederlandsche Volksdienst deelde ons een dezer dagen mede, dat krachtens een landelijke regeling de Nederlandsche Volksdienst thans voorrangskaarten uitgeeft aan:
1. oude lieden boven 75 jaar, voor zoover deze geen hulp hebben om boodschappen te doen;
2. invaliden, die geen hulp hebben;
3. moeders van zeer groote gezinnen namelijk 5 kinderen beneden de 12 jaar, indien geen andere hulp aanwezig is;

De Nederlandsche Volksdienst verwacht, dat alle deze personen ook voorrang bij het verkoopen van visch moet worden gegeven.

Ondergeteekenden meenen U echter te moeten ontraden een uitbreiding te geven aan de regeling van voorrang. Reeds nu gebeurt het, dat bij geringen aanvoer van visch alleen de wachtende zwangere vrouwen aan de beurt komen, hetgeen merkbaar ontstemming wekt bij het overige in de rij staande publiek. Komen er nu nog meer groepen der bevolking voor voorrang in aanmerking dan zal dit zeker niet aan de stemming van het wachtende publiek ten goede komen.

Overigens moge hier toch de vraag worden gesteld of hier eigenlijk mag worden gesproken van voorrang en of voorkeur niet een juistere benaming voor deze regeling is. Onder voorrang moet toch worden verstaan het eerder aan de beurt komen, terwijl hier, waar door den geringen aanvoer niet ieder aan de beurt kan komen feitelijk moet worden gesproken van voorkeur.

De vraag mag naar ons oordeel worden gesteld of er wel goede reden kan zijn om aan zeer ouden van dagen en invaliden bij het verkrijgen van visch voorkeur te geven boven jongeren en validen daar op de instandhouding hunner ge- [document eindigt hier] * Kernboodschap: De ambtenaren van het Marktwezen adviseren de wethouder negatief over het uitbreiden van de voorrangsregeling bij de visverkoop.
* Argumentatie:
1. Sociale onrust: Er is al zo weinig vis dat momenteel soms alleen de zwangere vrouwen (die al voorrang hebben) iets krijgen. Het overige publiek is hierover al "ontstemd". Meer groepen met voorrang zou de spanning in de wachtrijen vergroten.
2. Semantisch onderscheid: De schrijvers maken een scherp onderscheid tussen voorrang (eerder aan de beurt zijn) en voorkeur (feitelijk een exclusief recht op de beperkte voorraad). Zij stellen dat er in de praktijk sprake is van voorkeur, wat zij onwenselijk vinden.
3. Pragmatisme/Ideologie: In de laatste zin (die onvoltooid is) wordt de vraag gesteld of het wel terecht is om zwakkeren (bejaarden/invaliden) voorrang te geven boven de "jongeren en validen", die wellicht belangrijker worden geacht voor de instandhouding van de maatschappij of de volksgezondheid in bredere zin.
* Toon: De brief is zakelijk-ambtelijk, maar de ondertoon is hard en illustratief voor de schaarste en de sociale druk tijdens de oorlogsjaren. * Tijdsgeest: December 1943. Nederland is bezet door nazi-Duitsland. De schaarste aan voedsel is nijpend. Vis was een van de weinige producten die soms buiten de strengste distributiebonnen om verkrijgbaar was, wat leidde tot enorme rijen op de markten.
* Nederlandsche Volksdienst (NVD): Dit was een nationaalsocialistische hulporganisatie, opgericht tijdens de bezetting naar het voorbeeld van de Duitse Winterhilfswerk. Het feit dat de NVD de kaarten uitgeeft, duidt op de pogingen van de bezetter en collaborateurs om de sociale zorg te centraliseren en te nazificeren.
* Locatie: De Jan van Galenstraat 14 in Amsterdam was (en is) de locatie van de Centrale Markthallen, het logistieke hart van de voedselvoorziening in de stad.
* Wethouder voor de Levensmiddelen: In 1943 was dit de NSB-wethouder J.J.G. van Walraven. De brief laat zien hoe de dagelijkse ambtelijke praktijk moest laveren tussen de tekorten, de eisen van nationaalsocialistische organisaties zoals de NVD, en de dreiging van volksoproer.