Ambtelijk schrijven/adviesnota. 10 december 1943. Onbekend (waarschijnlijk een gemeentelijke afdeling Markten of Voedselvoorziening, referentie VD/HG). [Handgeschreven: eyln (?), Gezien, paraaf]

VD/HG.

46A/324/2 M.

10 December 1943.

Voorrangskaarten
N.V.D.

den Heer Wethouder
voor de Levensmiddelen,
A l h i e r .

Zooals U bekend is wordt bij den verkoop van visch op de dagmarkten voorrang verleend uitsluitend aan houdsters van voorrangskaarten van den Nederlandschen Volksdienst, afgegeven aan zwangere vrouwen.
De Nederlandsche Volksdienst deelde ons een dezer dagen mede, dat krachtens een landelijke regeling de Nederlandsche Volksdienst thans voorrangskaarten uitgeeft aan:
1. oude lieden boven 75 jaar, voor zoover deze geen hulp hebben om boodschappen te doen;
2. invaliden, die geen hulp hebben;
3. moeders van zeer groote gezinnen namelijk 5 kinderen beneden de 12 jaar, indien geen andere hulp aanwezig is.
De Nederlandsche Volksdienst verwacht, dat alle deze personen ook voorrang bij het verkoopen van visch moet worden gegeven.

Ondergeteekenden meenen U echter te moeten ontraden een uitbreiding te geven aan de regeling van voorrang. Reeds nu gebeurt het, dat bij geringen aanvoer van visch alleen de wachtende zwangere vrouwen aan de beurt komen, hetgeen merkbaar ontstemming wekt bij het overige in de rij staande publiek. Komen er nu nog meer groepen der bevolking voor voorrang in aanmerking dan zal dit zeker niet aan de stemming van het wachtende publiek ten goede komen.

Overigens moge hier toch de vraag worden gesteld of hier eigenlijk mag worden gesproken van voorrang en of voorkeur niet een juistere benaming voor deze regeling is. Onder voorrang moet toch worden verstaan het eerder aan de beurt komen, terwijl hier, waar door den geringen aanvoer niet ieder aan de beurt kan komen feitelijk moet worden gesproken van voorkeur.

De vraag mag naar ons oordeel worden gesteld of er wel goede reden kan zijn om aan zeer ouden van dagen en invaliden bij het verkrijgen van visch voorkeur te geven boven jongeren en validen daar op de instandhouding hunner gezondheid het toch niet minder aankomt. * Strekking: De opstellers adviseren de wethouder negatief over het verzoek van de Nederlandsche Volksdienst (NVD) om meer groepen (bejaarden, invaliden, grote gezinnen) voorrang te geven bij de viskraam.
* Argumentatie:
1. Sociale onrust: Er is al grote irritatie ("ontstemming") bij het publiek omdat de schaarste zo groot is dat momenteel soms alleen de zwangere vrouwen (die al voorrang hebben) vis kunnen kopen.
2. Semantiek: De schrijvers maken een scherp onderscheid tussen 'voorrang' (eerder aan de beurt komen) en 'voorkeur' (überhaupt iets kunnen kopen terwijl anderen met niets achterblijven).
3. Prioriteiten: Er wordt een harde, pragmatische vraag gesteld: is de gezondheid van de werkende jongeren niet even belangrijk als die van de ouderen en invaliden in een tijd van schaarste?
* Taalgebruik: Formeel ambtelijk Nederlands met de kenmerkende spelling van vóór 1947 (bijv. "visch", "zooals", "geringen"). Dit document stamt uit de winter van 1943, een periode van diepe schaarste tijdens de Duitse bezetting van Nederland. De Nederlandsche Volksdienst (NVD) was een nationaalsocialistische hulporganisatie, gemodelleerd naar de Duitse Winterhilfe, die de taak van particuliere (vaak kerkelijke) liefdadigheidsinstellingen had overgenomen.

Vis was in deze periode een van de weinige eiwitbronnen die buiten het strikte rantsoen om soms nog (beperkt) verkrijgbaar was op de markt, mits men uren in de rij stond. De tekst illustreert de dagelijkse overlevingsstrijd en de spanningen in de "rij", waarbij overheden moesten schipperen tussen humanitaire noden en het voorkomen van volkswoede door een ervaren onrechtvaardige verdeling van schaarse goederen. De opmerking over de gezondheid van jongeren versus ouderen reflecteert de kille realiteit van de oorlogseconomie.