Proces-verbaal (Afschrift). Behoort bij brief 77/10/3 M.dd.28 Maart 1944 aan den Heer Wethouder voor de Levensmiddelen van den Directeur van het Marktwezen.

PRO-JUSTITIA.
Marktwezen No. 83/9
Afdeeling 47.

Afschrift.
PROCES-VERBAAL.

Proces verbaal contra Willem Borst, oud 42 jaar aardappelenverwerker wonende Kinkerstraat 298 III, te Amsterdam.
Christiaan Nicolaas August Mees, oud 60 jaar, aardappelenverwerker wonende Bellamystraat 20 II te Amsterdam.
Hendrik Bonte, oud 33 jaar, grondwerker, wonende Nieuwe Leliestraat 151 huis te Amsterdam.
Joseph Jan Kowski, oud 57 jaar, aardappelenverwerker, wonende Bentinckstraat 14 III te Amsterdam, verdacht van verduistering van aardappelen gepleegd op of omstreeks 20-21-22 en 24 Januari 1944 op de Centrale Markt te Amsterdam, en contra Simon Couveé, knecht, oud 17 jaar, wonende Gillis van Ledenbergstraat 29 LII te Amsterdam, verdacht van medeplichtigheid aan bovengemelde verduistering.

Op Donderdag 27 Januari 1944, kwam mij, Jacob Pieter Nicolaas Boon, ambtenaar by het Marktwezen te Amsterdam, tevens onbezoldigd veldwachter dezer gemeente, dienstdoende op de Centrale Markt aan de Jan van Galenstraat alhier, ter oore, dat een bij den dienst van het Marktwezen bekende kruier, genaamd Simon Couveé, wonende Gillis van Ledenbergstraat 29 III te Amsterdam-West, zich op de Centrale Markt meermalen zou hebben schuldig gemaakt aan diefstal van aardappelen. Tezamen met Barehd Felthuis, ambtenaar by het Marktwezen te Amsterdam, tevens onbezoldigd veldwachter dezer gemeente en eveneens dienstdoende op de Centrale Markt heb ik een onderzoek ingesteld en hoorden wij op Vrijdag 28 Januari 1944 een ons van aanzien Bekend persoon die ons later desgevraagd opgaf te zijn genaamd:

SIMON COUVEÉ, geboren te Amsterdam, 19 September 1926, Nederlander, knecht, wonende Gillis van Ledenbergstraat 29 III te Amsterdam, West, die ons desgevraagd als volgt verklaarde: "Ik bezoek regelmatig de Centrale Markt om kruiers werkzaamheden te verrichten. Op Donderdag 20 Januari 1944, omstreeks 9 uur v.m. werd ik op het terrein van de Centrale Markt door een mij van aanzien bekend persoon aangesproken en verzocht deze mij of ik voor hem een handkar met aardappelen van de Centrale Markt naar de Gillis van Ledenbergstraat alhier wilde overbrengen. Ik moest daar dan maar op dezen persoon blijven wachten. Ik heb toen een handkar welke aan de zoogenaamde aardappelenkant van de Centrale Markt stond en beladen was met gestorte aardappelen overgebracht naar een steegje in de genoemde Gillis van Ledenbergstraat. Weinige oogenblikken daarna, het was omstreeks 9.30 v.m. kwam de persoon die mij de opdracht had gegeven met nog eenige andere mannen bij mij in bedoelde steeg, alwaar zij de gestorte aardappelen uit de handkar haalden en deze in zakken deden, waarna zij zich hiermede verwijderden. Ongeveer 35 KG aardappelen hadden zij in de laadbak van de handkar gelaten en die mocht ik behouden als belooning voor mijn diensten. Ik heb deze aardappelen toen meegenomen naar mijn huis. Wie van deze menschen nu degene geweest is die mij had verzocht de handkar van de Centrale Markt naar de Gillis van Ledenbergstraat te brengen kan ik niet meer herinneren. Het is ook niet bij deze eene keer gebleven want ook op 21 Januari 22 Januari en 24 Januari 1944 heb ik, voor deze personen een handkar met aardappelen van de Centrale Markt naar de Gillis van Ledenbergstraat overgebracht en werden vandaar dan de aardappelen door hen weggehaald. Telkens kreeg ik dan voor mijn moeite het restant aardappelen en heb ik op dien manier in totaal 175 KG. aardappelen gehad. Ik heb deze steeds meegenomen naar mijn huis. Voor zoover ik weet zijn deze vier personen thans aan het werk aan de Motorkade te Amsterdam-Noord. Daar zijn zij bezig met het indragen van aardappelen. Ik weet dat omdat ze mij verzocht hadden een dezer dagen met een handkar naar de Motorkade te komen waar ik dan 10 mud, dat is 700 KG aardappelen moest halen voor hen en ook deze weer brengen naar de Gillis van Ledenbergstraat. Zoover is het echter niet gekomen. Ik weet niet op welk een manier deze menschen aan de aardappelen zijn gekomen. Hoewel ik deze menschen niet van naam ken, zal het mij toch wel mogelijk zijn hen bij wederzien te herkennen. Verder kan ik U niets meer verklaren".

--- Dit proces-verbaal beschrijft een geval van georganiseerde diefstal en verduistering van aardappelen op de Centrale Markt in Amsterdam tijdens de Tweede Wereldoorlog. De kern van de zaak is als volgt:

1. De Werkwijze: Vier ervaren aardappelenverwerkers/arbeiders maakten gebruik van een 17-jarige kruier (Simon Couveé) om volle handkarren met aardappelen van het marktterrein naar een afgelegen steegje te brengen.
2. De Beloning: In plaats van geld kreeg de jonge kruier betaald in natura. Per rit mocht hij ongeveer 35 kg aardappelen houden. Over vier dagen tijd verzamelde hij zo 175 kg, wat een enorme hoeveelheid was in een tijd van schaarste.
3. De Omvang: De verdachten waren van plan hun activiteiten op te schalen; er was reeds een opdracht gegeven om 700 kg (10 mud) aardappelen te verplaatsen vanaf de Motorkade in Amsterdam-Noord.
4. Opsporing: De veldwachters Boon en Felthuis kwamen de zaak op het spoor via geruchten ("ter oore") en confronteerden de kruier, die vervolgens een volledige bekentenis aflegde en de verblijfplaats van de overige verdachten aanwees.

--- Dit document stamt uit januari 1944, een periode waarin de voedselvoorziening in bezet Nederland steeds precairder werd. Hoewel de beruchte Hongerwinter pas het jaar daarop (1944-1945) zou plaatsvinden, waren aardappelen in het begin van 1944 al streng gerantsoeneerd en een kostbaar goed op de zwarte markt.

• De Centrale Markt: Gelegen aan de Jan van Galenstraat, dit was (en is) het logistieke hart van de Amsterdamse voedseldistributie. Toezicht hierop was essentieel voor de bezetter en de gemeentelijke autoriteiten om de legale distributie in stand te houden.
• Marktwezen: De ambtenaren van het Marktwezen traden op als controleurs. Dat zij ook de titel "onbezoldigd veldwachter" droegen, gaf hen de bevoegdheid om proces-verbaal op te maken.
• De Sociale Situatie: De verdachten zijn mannen op middelbare leeftijd (33 tot 60 jaar) die werkzaam zijn in de aardappelsector. Hun kennis van de logistiek op de markt stelde hen in staat de goederen te ontvreemden. De inzet van een minderjarige als "koerier" was een tactiek om zelf minder risico te lopen bij de poorten van de markt.
• Wethouder voor de Levensmiddelen: Het feit dat dit rapport direct aan de wethouder werd gezonden, onderstreept de politieke en maatschappelijke gevoeligheid van voedseldiefstal in oorlogstijd. Elke kilo die "verduisterd" werd, bereikte immers de officiële distributiepunten (winkels op de bon) niet.