Ambtelijke nota / Rapport. 23 mei 1942 (volgens handgeschreven aantekening bovenaan). Nota i.z. het betrekken van aardappelen zonder bon d van de V.B.N.A. door personeel van het Marktwezen.

[Archiefstempel: 2A/19/107 23/5/42]

Eén dezer dagen werd (na onderzoek dat naar aanleiding van een onlangs medegedeelde klacht werd ingesteld) geconstateerd, dat de Vebena wekelijks een hoeveelheid aardappelen (ca. 25 hl) zonder bon beschikbaar stelde aan de onderstaande groepen van personen:

a. de aardappelwerkers C.M.
b. ambtenaren en ander personeel van de N.S., werkzaam op de C.M.
c. contrôleurs C.C.C.D., dienstdoende op de C.M.
d. personeel Marktwezen (Centrale Markt en Koelhuis; in totaal een 43-tal)

De groepen genoemd onder a - c. zouden dit reeds geruimen tijd (deze) aardappelen ontvangen; het marktpersoneel den laatsten tijd (per man wordt gemiddeld 10 kg per week beschikbaar gesteld).

De leiding der Vebena, hierover door mij gehoord, bevestigde een en ander en deelde mede, dat deze aangelegenheid bekend was bij Ir. Seinstra, leider der Akkerbouwcentrale en bij den Leider van den Distributiedienst A’dam, die officieus hun goedkeuring aan deze beschikbaarstelling hadden gehecht.

Er bestaat bij den Dienst Marktwezen een verbod voor het personeel (neergelegd in een kennisgeving van den Directeur, welke kennisgeving aan ieder personeelslid is uitgereikt) om inkoopen op de C.M. te doen; het personeel heeft dit verbod overtreden, zooals mij werd medegedeeld i.v.m. de moeilijke tijdsomstandigheden. Men had (in het afzonderlijke geval) geen ontheffing van het verbod gevraagd omdat men bevreesd was, dat dit verzoek zou worden afgewezen.

Het personeel wijst erop, dat de ambtenaren van de C.C.C.D. extra rantsoenen van den Distributiedienst ontvangen (1 liter per man, 1 brood per week, 7 aardappelbonnen en... [tekst breekt af]) * Kernproblematiek: Het document beschrijft een vorm van 'georganiseerde' zwarte handel of informele extra verstrekking tijdens de bezettingsjaren. De Vebena (Vereniging van Bemiddelaars in Nederlandsche Aardappelen) deelt wekelijks circa 25 hectoliter aardappelen uit zonder dat daar de verplichte distributiebonnen tegenover staan.
* Betrokkenen: De begunstigden zijn werklieden en ambtenaren die fysiek werkzaam zijn op de Centrale Markt (C.M.), waaronder personeel van de Nederlandse Spoorwegen (N.S.) en de Crisis Controle Dienst (C.C.C.D.).
* Verdedigingslijn: De nota merkt op dat hogere instanties (Akkerbouwcentrale en Distributiedienst) hiervan op de hoogte waren en "officieus" toestemming hadden gegeven. Dit wijst op een gedoogbeleid om de voedselvoorziening en de medewerking van essentieel personeel op gang te houden.
* Interne regels: Er wordt expliciet verwezen naar een intern verbod van de Directeur van het Marktwezen om zelf aankopen te doen op de markt, wat door het personeel uit noodzaak ("moeilijke tijdsomstandigheden") werd genegeerd.
* Rechtvaardiging: Het personeel rechtvaardigt de overtreding door te wijzen op de scheve verhoudingen: andere diensten (zoals de C.C.C.D.) kregen immers al officiële extra rantsoenen. Dit document stamt uit mei 1942, een periode in de Tweede Wereldoorlog waarin de schaarste in Nederland nijpend begon te worden. Het distributiesysteem was strikt, maar de verleiding (en noodzaak) voor personeel dat direct bij de bron werkte (de Centrale Markt) om de regels te omzeilen was groot. De genoemde V.B.N.A. (Vebena) speelde een centrale rol in de aardappelhandel. De C.C.C.D. (Crisis Controle Dienst) was juist de instantie die toezicht moest houden op de naleving van de distributiewetten, wat de situatie extra saillant maakt: de controleurs profiteerden zelf mee van de illegale verstrekkingen.