Ambtelijke nota. 23 mei 1942. vD/HG.

Nota inzake het betrekken van aardappelen zonder bon van de V.B.N.A. door personeel van Marktwezen.

Amsterdam, 23 Mei 1942.

Aan den Heer Wethouder
voor de Levensmiddelen,
A l h i e r .

Een dezer dagen is mij na onderzoek, dat naar aanleiding van een ontvangen mededeeling werd ingesteld, gebleken, dat de Vebena wekelijks een hoeveelheid aardappelen (circa 25 hl.) zonder bon beschikbaar stelde aan de onderstaande groepen van personen:

[marge: aardappelvoorziening met hun personeel]
a. de aardappelwerkers Centrale Markt;
b. ambtenaren en ander personeel van de Nederlandsche Spoorwegen, werkzaam op de Centrale Markt;
c. contrôleurs Centrale Crisis Contrôle Dienst, dienstdoende op de Centrale Markt;
d. personeel Marktwezen (Centrale Markt en Koelhuis, in totaal een 43-tal)

[marge: L/ naam thans voor zover ik uit de lijst kon opmaken 43 man van het personeel van de Centrale markt.]

De groepen genoemd onder a - c zouden reeds geruimen tijd deze aardappelen ontvangen; het marktpersoneel den laatsten tijd (per man wordt gemiddeld 10 kg. per week beschikbaar gesteld).

[marge: / zonder Lether]
De leiding der Vebena, hierover door mij gehoord, bevestigde een en ander en deelde mede, dat deze aangelegenheid bekend was bij Ir. Sevenster, leider der Akkerbouwcentrale en bij den Leider van den Distributiedienst Amsterdam, die [doorgestreept: hun] officieus hun goedkeuring aan deze beschikbaarstelling [doorgestreept: hadden] gehecht.

Er bestaat bij den Dienst van het Marktwezen een verbod voor het personeel (neergelegd in een kennisgeving van den Directeur, welke kennisgeving aan ieder personeelslid is uitgereikt) om inkoopen op de Centrale Markt te doen; het personeel heeft dit verbod overtreden, [doorgestreept: zooals mij werd medegedeeld in verband met de moeilijke tijdsomstandigheden.] Men had mij in het onderhavige geval geen ontheffing van het verbod gevraagd, omdat men bevreesd was, dat dit verzoek zou worden afgewezen.

[marge: T/drn] Het personeel wijst erop, dat de ambtenaren van den Centralen Crisis Contrôle Dienst extra rantsoenen van den Distributiedienst ontvangen (1 boterbon per maand, 1 brood per week, 7 aardappelbonnen en vleeschbonnen), terwijl het marktpersoneel hiervoor niet in aanmerking kan komen, omdat het geen zwaren arbeid verricht; hun dienst is echter zeker niet lichter dan die van de ambtenaren van den Centralen Crisis Contrôle Dienst. Gewezen wordt ook op het personeel van de Centrale Keukens (gemeentepersoneel), dat van het aldaar bereide voedsel ad libitum gebruik zou mogen maken. Ten slotte wijst men op het personeel van het Abattoir, dat reeds jaren met toestemming van het Gemeentebestuur vleesch betrok van de grossiers en nu nog in de gelegenheid is gesteld om vetafvallen op het Abattoir te koopen. [handgeschreven toevoeging onleesbaar: deel te nemen]

[marge: L/ nl. boter, brood, aardappelen & vleesch)]

[handgeschreven onderaan:] L aan de aankoop van vet.

--- * Kern van de zaak: Het rapport beschrijft een interne fraude of "grijze markt" binnen de Amsterdamse voedselvoorziening tijdens de bezetting. De Vebena (Vereniging ter Behartiging van de belangen van de Nederlandse Aardappelhandel) deelde wekelijks ongeveer 2500 liter (25 hl) aardappelen uit buiten het officiële bonnensysteem om.
* Betrokkenen: Naast handlangers op de markt en spoorwegpersoneel, gaat het specifiek om personeel van het Marktwezen. Zij overtraden hiermee een expliciet verbod van hun directeur om inkopen te doen op hun eigen werkplek.
* Rechtvaardiging: Het personeel verdedigt hun acties door te wijzen op ongelijkheid. Andere groepen (zoals controleurs en personeel van de Centrale Keukens of het Abattoir) kregen extra rantsoenen of hadden informele toegang tot voedsel omdat hun werk als "zware arbeid" werd geclassificeerd. Het personeel van het Marktwezen voelde zich tekortgedaan.
* Handgeschreven wijzigingen: De doorstrepingen en kanttekeningen zijn cruciaal. De doorstreping bij de namen van Ir. Sevenster en de Leider van de Distributiedienst (Frans Lether) suggereert een poging om hooggeplaatste functionarissen te beschermen of om de bewering dat zij "officieuze goedkeuring" gaven af te zwakken.

--- * Tijdsbeeld (Mei 1942): Nederland is twee jaar bezet. De schaarste neemt toe en het distributiesysteem wordt steeds strenger. Het bezit van voedsel zonder bonnen was een economisch delict waar zware straffen op stonden.
* De Centrale Markt: Als spil in de voedselvoorziening van Amsterdam was de Centrale Markt een plek waar de verleiding (en de mogelijkheid) tot achteroverdrukken groot was.
* Voedsel als machtsmiddel: Het document illustreert de spanning tussen de officiële regels van de bezetter en de overlevingsdrang van het Amsterdamse gemeente- en marktpersoneel. De ongelijkheid in de toewijzing van extra "zware arbeid"-bonnen leidde tot een gevoel van onrechtvaardigheid, wat de basis vormde voor deze informele distributienetwerken.