Dienstbrief van de Duitse bezettingsautoriteiten. 20 november 1942. Der Reichskommissar für die besetzten niederländischen Gebiete, Der Beauftragte für die Stadt Amsterdam (Wirtschaftsreferent A. Gombault). Direktion des Centrale Markt, Jan van Galenstraat 14, Amsterdam-W. [Briefhoofd met adelaar en swastika]
DER REICHSKOMMISSAR
FÜR DIE BESETZTEN NIEDERLÄNDISCHEN GEBIETE
DER BEAUFTRAGTE
FÜR DIE STADT AMSTERDAM

AMSTERDAM den 20. November 1942.
MUSEUMPLEIN 19
TEL. 97101

Ref.Wi.

An die
Direktion des Centrale Markt
A m s t e r d a m - W.

Jan van Galenstr. 14

Betr.: Belieferung des Einzelhandels mit Gemüse und Obst.

Der Kreiswirtschaftsstellenleiter der N.S.D.A.P. berichtet mir wie folgt:

"Laut Aussage des Einzelhändlers H. Donkers, Oude Leliestr. 16, ist der Grosshändler M. Mattée, bei dem er bislang einkaufte, seit etwa 10 Tagen zur Strafe ausgeschlossen, der Betrieb wird aber durch den "Centrale Markt" weitergeführt. Der Betriebsleiter des letzteren, Herr J. Broerse, soll dem Einzelhändler H. Donkers erklärt haben, auf der Kundenliste des Grosshändlers M. Mattée sei Donkers nicht aufgeführt. Donkers behauptet dagegen bestimmt zu wissen, dass er als zweiter Kunde gleich obenan in der betr. Liste aufgeführt wurde.

Donkers bekommt seit etwa 10 Tagen keine Ware mehr zugeteilt und ich wäre Ihnen dankbar, wenn Sie diesen Fall, der sich zu Lasten der Verbraucher unangenehm auszuwirken beginnt, näher untersuchen wollten.

Dass Obst z.Zt. fast ausschliesslich noch im Schwarzhandel erhältlich ist, sei am Rande vermerkt."

Ich bitte, die Sache zu prüfen und mir umgehend zu berichten.

Im Auftrag
[handtekening]
(A. Gombault)
Wirtschaftsreferent

[Handgeschreven notitie linksonder in het Nederlands]:
Donkers door Moons opgezocht
- aan de hand der lijst aangetoond
dat Donkers niet op de lijst voorkwam.

--- * Kern van het geschil: De brief betreft een klacht van een Amsterdamse detailhandelaar, H. Donkers (gevestigd aan de Oude Leliestraat 16), over het uitblijven van leveringen. Zijn vaste groothandelaar, M. Mattée, is door de bezetter "ter straffe uitgesloten" (waarschijnlijk wegens overtreding van prijsvoorschriften of handel op de zwarte markt). De Centrale Markt heeft de bedrijfsvoering overgenomen, maar weigert Donkers te beleveren omdat hij niet op de klantenlijst zou staan. Donkers bestrijdt dit en beweert bovenaan de lijst te staan.
* Rol van de NSDAP: Opmerkelijk is dat de klacht wordt aangezwengeld door de Kreiswirtschaftsstellenleiter van de NSDAP. Dit illustreert hoe de partijorganisatie van de bezetter zich tot op het niveau van individuele winkeliers bemoeide met de distributie en economische controle.
* Schaarste en Zwarte Markt: De tekst bevat een veelzeggende observatie over de voedselvoorziening in november 1942: er wordt expliciet vermeld dat fruit op dat moment bijna uitsluitend nog via de zwarte handel te verkrijgen is. Dit duidt op het falen van het officiële distributiesysteem.
* Afwikkeling: De handgeschreven Nederlandse notitie linksonder lijkt een administratieve aantekening van de Centrale Markt zelf. Hieruit blijkt dat de klacht is onderzocht (door een zekere heer Moons), maar dat de vordering van Donkers is afgewezen omdat hij inderdaad niet op de getoonde lijst voorkwam.

--- Dit document biedt een inkijkje in de strak gereguleerde en gespannen situatie van de voedselvoorziening in bezet Amsterdam tijdens de Tweede Wereldoorlog. In 1942 nam de schaarste toe en werden de controles op groothandels en winkeliers verscherpt. De "Centrale Markt" aan de Jan van Galenstraat fungeerde als het zenuwcentrum voor de distributie van versproducten. Wanneer een groothandelaar werd gestraft (bijvoorbeeld door hem de vergunning af te nemen), nam de overheid of een aangewezen instantie het beheer over om de stroom naar de consument (theoretisch) te waarborgen. Dergelijke bureaucratische conflicten tussen detailhandelaren en de overkoepelende distributieorganen waren aan de orde van de dag terwijl de tekorten aan de basis groeiden.