Handgeschreven ambtelijk advies / brief. 5 april 1940. Een gezin, dat in tijden van landsgevaar zijn zonen moet missen, mag, zoo zulks mogelijk is te voorkomen, m.i. niet ten gronde worden gericht.

Dat zulks in gewone tijden reeds zoo is aangevoeld, blijkt uit het feit dat de assistent-vervanger op gronden van kostwinnerschap vrijstelling van militairen dienst was verleend.

Gezien de zeer buitengewone omstandigheden, waarin het gezin Tol verkeert, meen ik dan ook te moeten adviseeren, voorzover zulks niet in strijd is met de wet, den heer Tol toe te staan, dat zijn veertienjarige zoon hem op zijn marktplaats behulpzaam mag zijn.

Amsterdam, 5 Apr. '40
[Onleesbare handtekening] De kern van dit schrijven is een humanitair en economisch pleidooi. De schrijver adviseert om de 14-jarige zoon van de heer Tol toe te staan te werken op de markt. De argumentatie hiervoor is drieledig:
1. Noodzaak door mobilisatie: Het gezin moet zijn oudere zonen missen vanwege "landsgevaar" (de vooraovend van de Tweede Wereldoorlog).
2. Eerdere erkenning: Een eerdere "assistent-vervanger" (waarschijnlijk een oudere zoon of knecht) had al vrijstelling gekregen van militaire dienst omdat hij de kostwinner was, wat aantoont dat de overheid de penibele financiële situatie van het gezin al erkende.
3. Preventie van armoede: De schrijver stelt dat het gezin niet "ten gronde" mag gaan door de buitengewone omstandigheden.

Het taalgebruik is formeel en juridisch voorzichtig ("voorzover zulks niet in strijd is met de wet"), wat wijst op een ambtelijke correspondentie over het omzeilen van de toen geldende Arbeidswet of marktverordeningen betreffende de minimumleeftijd. Het document is gedateerd op 5 april 1940, exact vijf weken voor de Duitse inval in Nederland (10 mei 1940). Nederland was op dat moment al maanden in staat van mobilisatie. Honderdduizenden mannen waren onder de wapenen geroepen om de grenzen en de waterlinies te bewaken.

Deze mobilisatie veroorzaakte grote gaten in de gezinseconomieën, vooral bij kleine zelfstandigen zoals marktkooplui. Als de zonen (de beoogde opvolgers of hulpkrachten) in dienst moesten, bleef de vader er vaak alleen voor staan op een fysiek zware marktplaats. Dit document illustreert de pragmatische oplossingen die gezocht werden: het inzetten van minderjarige kinderen (14 jaar) om het familiebedrijf en daarmee het gezinsinkomen te redden. Tol en (De heer)