Ambtelijk schrijven / Rapportfragment 11 juni 1941 VD/HG. extra (handgeschreven)

59/11/1
~~37/54/1 M.~~ (doorgehaald)

11 Juni 1941.

De Veiling en de tuinders
op de Centrale Markt.

den Heer Wethouder
voor de Levensmiddelen,
A l h i e r .

Inleiding.

Zooals ik bereids heb medegedeeld, is op korten termijn door de betrokken Regeeringsinstanties uitvoering gegeven aan het besluit van den Secretaris-Generaal van het Departement van Landbouw en Visscherij d.d. 24 Maart 1941 (opgenomen in de Staatscourant van 24 Maart 1941 no.58), behelzende een verbod voor markttuinders om hun producten anders te verhandelen of af te leveren dan ter markt aan consumenten; dit verbod geldt niet wanneer de tuindersproducten via een veiling worden verkocht. Het gevolg van deze maatregel is, dat de Amsterdamsche markttuinders, die sedert eeuwen hun producten rechtstreeks aan den kleinhandel hebben verkocht, thans zijn gedwongen hun producten via de veiling te verkoopen, daar het systeem van verkoop rechtstreeks aan den consument door hen practisch niet kan worden toegepast.

De tuindersorganisatie beschikte wel over een eigen veilinginstallatie – een houten gebouwtje – aan den Baarsjesweg, dat dateert van den vorigen oorlog, doch deze installatie is te eenenmale ontoereikend om aan de huidige behoefte te kunnen voldoen. De tuinders werden derhalve wel gedwongen van de op de Centrale Markt staande inrichtingen gebruik te maken. Sedert 5 Mei 1941 voeren alle markttuinders daarom hunne producten aan op de op de Centrale Markt bestaande veiling.

In de positie van de verschillende op de Centrale Markt gevestigde groepen is hierdoor een belangrijke verandering gekomen. Terzake moge worden verwezen naar mijn rapport d.d. 23 April jl. No.37/37/2 M., waarin de te treffen maatregelen onder punt 1 werden besproken.

Hieraan kan nog het volgende worden toegevoegd:
Aan een van de voornaamste, sedert jaren bestaande, wenschen van den groothandel (te weten het opheffen van de kleinhandelsveiling) is thans, als gevolg van het ingrijpen van Regeeringswege, tegemoetgekomen. De concurrentieverhoudingen op de Centrale Markt zijn door de onderhavige maatregel in belangrijke mate geëgaliseerd. Naar mijn meening Dit document beschrijft een fundamentele verandering in de Amsterdamse voedselvoorziening en marktstructuur in de eerste helft van 1941. Door een besluit van de Secretaris-Generaal van Landbouw en Visserij worden markttuinders gedwongen hun producten via een veiling te verkopen in plaats van rechtstreeks aan de kleinhandel.

De tekst legt de nadruk op de praktische onmogelijkheid voor de lokale Amsterdamse tuinders om hun eeuwenoude traditie van directe verkoop voort te zetten. Omdat hun eigen faciliteit aan de Baarsjesweg (daterend uit de Eerste Wereldoorlog) te klein is, worden zij naar de Centrale Markt gedirigeerd.

Opmerkelijk is de laatste alinea, waarin de auteur opmerkt dat deze gedwongen maatregel van bovenaf ("van Regeeringswege") toevalligerwijs een langgekoesterde wens van de groothandel in vervulling doet gaan: het uitschakelen van de directe concurrentie door de kleinhandelsveiling. Dit wijst op een verschuiving van macht op de markt ten gunste van de grote handelsbelangen, gefaciliteerd door de nieuwe regelgeving. Het document dateert van juni 1941, ruim een jaar na het begin van de Duitse bezetting van Nederland. In deze periode voerde het bezettingsbestuur een strikte regie over de voedseldistributie en economische processen. Centralisatie was een kernstrategie om de schaarse middelen te kunnen controleren en rantsoeneren.

De Centrale Markt (tegenwoordig het Food Center Amsterdam aan de Jan van Galenstraat) was het logistieke hart van de voedselstroom in de stad. De genoemde "Wethouder voor de Levensmiddelen" was in deze periode W.H. Pollmann, die verantwoordelijk was voor de voedselvoorziening in een tijd van toenemende tekorten en strengere Duitse regels. De overgang naar verplichte veilingverkoop maakte het voor de overheid eenvoudiger om toezicht te houden op prijzen en voorraden.