Getypt verslag (afschrift) van een inspectie/controle. 14 september 1944. [Bovenaan rechts:]
HB.

[Gecentreerd:]
A f s c h r i f t .
===================

R a p p o r t .

[Links boven de tekst, paars stempel en handgeschreven nummer:]
Nº 2A/7/4 M. 1944 15/9

[Tekst van het rapport:]

Naar aanleiding van de heden gehouden contrôle met contrôleur Reyinga op den verkoop van aardappelen in de Ypolder, deel ik U het volgende mede.

Aan het zijkanaal F hebben wij circa een uur gewacht omreden er bij de boerderij van Splinter circa een 30-tal menschen stonden te wachten tot de schafttijd van de werklieden was afgeloopen. Toen het echter zoover was, kwam de eigenaar naar buiten en deelde mede, alsdat er vanaf heden absoluut geen aardappelen meer verkocht werden. Toen wij daarna aan de Jacobs Hoeve kwamen op den Velserweg stonden daar eenige honderden menschen, doch de verkoop was nog niet begonnen. Wij zijn toen de boerderij opgegaan en hebben met den eigenaar een gesprek gevoerd en hem er op gewezen, aan welk gevaar hij zich blootstelde, wanneer hij eventueel toch aardappelen ging verkoopen. Hij erkende, dat hij alle dagen aardappelen had afgeleverd en ook dat hij hedenmorgen nog had verkocht. Hij voerde als motief aan, dat het hem onmogelijk was om zijn aardappelen allemaal naar de schuit te brengen, daar hij geen voldoende paarden en materiaal meer had. Hij vroeg ons, of wij ook gezien hadden, dat er om circa 2.00 uur hedenmiddag nog 2 paarden voor de kar waren doorgeschoten uit een Engelsch vliegtuig (Dat hebben wij inderdaad gezien want wij waren aan de berm van den weg gekropen). Hij heeft het publiek toen aangezegd, dat zij weg konden gaan, want dat hij niet meer verkocht (of het niet meer zal gebeuren, betwijfel ik echter).

Te ca. 16.30 uur waren wij aan de "Catharina Hoeve" op den Velserweg 208. Toen wij daar aankwamen, werd net de laatste kar verkocht, doch de eigenaar was niet aanwezig. Men kan echter gevoeglijk aannemen, dat ook daar geregeld aardappelen verkocht worden. Dit zijn de gevallen, welke wij geconstateerd hebben, omreden wij maar een klein gedeelte van de Ypolder hebben kunnen contrôleeren.

Nu echter iets over de algemeene gang van zaken: Het was ons niet erg duidelijk, hoe die honderden menschen in de polders komen, terwijl toch de toegangswegen waren afgezet, althans moesten zijn afgezet. Wij hebben daarom van ca. 17.00 uur tot 17.30 uur aan de contrôle Sloterdijk even gekeken en wat blijkt nu het geval te zijn:

[Handgeschreven tekst in de linker marge:]
ook houders van volkstuinen m.i. niet meer toelaten dan onder speciaal toezicht

[Vervolg getypte tekst:]
Iedereen die in het bezit is van een kaart, dat hij of zij daar een stukje land of een volkstuintje heeft, mag er door. Welnu de geheele familie heeft een kaart voor hetzelfde tuintje. En nu mogen deze menschen op vertoon van zoo een kaart wel hun aardappelen medenemen, zoodat zij de geheele dag de polder in en uit kunnen gaan, steeds met een half mud of een mud aardappelen bij zich. Ook de werklieden van de werkverschaffing en de menschen, welke de aardappelen rooien mogen iederen dag een half mud, de meesten echter een mud aardappelen medenemen, zoodat deze personen ca. 5 à 6 mud per week medenemen. Het is droevig te moeten constateeren, dat iemand met 10 of 15 kg. aardappelen deze moet afgeven, terwijl bovengenoemde personen, wanneer zij met 3 of 4 personen zijn met een handkar vol met zakken aardappelen de polder uitgaan. Er wordt van deze kaarten op de meest schandelijke wijze misbruik gemaakt en wanneer daar paal en perk aangesteld zou kunnen worden, zouden er per dag honderden mudden aardappelen bespaard kunnen worden.

14 September 1944.
Contrôleurs: E.A. Engelen
Reyinga. * Toon en taalgebruik: Het verslag is geschreven in de ambtelijke, ietwat archaïsche stijl van de jaren '40 (bijv. "alsdat", "omreden", "zoo"). De toon is plichtsgetrouw maar ook verontwaardigd over de ongelijkheid in de handhaving.
* Problematiek: Het document belicht de enorme druk op de voedselvoorziening. De schaarste leidt tot massale toeloop van burgers ("eenige honderden menschen") bij boerderijen.
* Handhavingsproblemen: De controleurs constateren een "lek" in het systeem. Hoewel wegen zijn afgezet, worden volkstuin-kaarten misbruikt door hele families om grote hoeveelheden aardappelen (mudden) de polder uit te smokkelen, terwijl individuele burgers met kleine hoeveelheden streng worden aangepakt.
* Geweld en oorlogsdreiging: Een cruciaal detail is de melding van een Engels vliegtuig dat paarden doodschoot. Dit illustreert de gevaren van het transport in die tijd; geallieerde jagers vielen alles aan wat op de weg bewoog om de Duitse logistiek te ontregelen, wat ook de boeren trof. Dit rapport is opgesteld op 14 september 1944, slechts enkele dagen na "Dolle Dinsdag" (5 september). Het zuiden van Nederland werd op dat moment bevrijd, maar in het westen (de Randstad) nam de spanning en de voedselschaarste toe. Dit is de directe aanloop naar de Hongerwinter.

De genoemde locaties (Ypolder/IJpolder, Velserweg, Sloterdijk) vormden de vitale "voedselader" voor Amsterdam en Haarlem. De boeren zaten in een spagaat: zij moesten officieel leveren aan de distributieorganen van de bezetter, maar werden bestormd door hongerige stedelingen. De controleurs, hoewel werkend binnen het systeem van de bezetting of de Nederlandse overheid onder toezicht, proberen hier de zwarte handel en de oneerlijke verdeling in kaart te brengen. De handgeschreven notitie suggereert dat de autoriteiten de regels voor volkstuinhouders wilden aanscherpen om dit 'lek' te dichten.