Getypt ambtelijk rapport (proces-verbaal). 22 juni 1944. [Linksboven handgeschreven:]
Nº 20/36/1
3/ko 43 - 7/ko 45
77/14143

[Midden boven:]
M. 1944 24/6
R A P P O R T .
===============

Wij ondergeteekende, J.H. de Grebber en J.P.N. Boon, rapporteeren
U het volgende : -
Ter oore gekomen, dat in de zaak van J.M. Nienhuis
Jr. Hendrik Jacobsstraathoek Valeriusstraat, wiens zaak in op-
dracht van de Prijsbeheersching voor twee jaar gesloten is,
regelmatig groente en fruit zou worden verkocht. Door ons is
eenige malen 's avonds gepost en wel op Woensdag 14 en op Vrij-
dag 16 Juni j.l. van 7 uur tot en met 11 uur, met de bedoeling
te constateeren of er groente in de zaak gebracht werd en door
wie, echter zonder resultaat. Op Vrijdag des namiddags hebben wij
gepost nabij zijn zaak, en gecostateerd, dat er regelmatig mensche[n]
en door een zijdeur in de Valeriusstraat naar binnen gaan er
er even later, hetzij met groente of fruit de zaak verlieten.
Om de zaak niet te forceeren hebben wij toen niets gedaan.
Op Dinsdag 20 Juni 1944 zagen wij, dat een zoon van Nienhuis Sr,
genaamd Karel Nienhuis, met een paard en wagen, waarop zich
bloemkool en andijvie bevond, in de Valeriusstraat aan het vente[n]
was. Bij controle bleek ons, dat de groente gedekt was door een
nota van den grossier H.v Dijk, ten name van zijn Vader J.M. Nien-
huis sr. Wij zijn daarna naar de zaak van J.M. Nienhuis Jr gegaan
en vonden daar vijf sloffen aardbeien en een partij citroenen.
Ik rapporteur Boon heb mij daarna direct in verbinding gesteld
met het kantoor der Prijsbeheersching (Emmastraat) en nadat ik
de Heeren van het een en ander in kennis had gesteld, waren
spoedig de ambtenaren Philepoon en Brouwer aanwezig. Na eenigen
uren te zijn verhoord, bekende de vrouw van Nienhuis Sr, dat de
aardbeien waren gebracht door K. de Wit, wonende te Heemskerk en
door haar in ontvangst genomen. Ze kon evenwel niet verklaren
voor wie deze aardbeien bestemd waren.
Tijdens het onderzoek kwamen er regelmatig menschen aan voor-
noemde zijdeur, waarvan er eenigen door voornoemden ambtenaren
zijn gehoord. Voor ons staat vast, dat de aardbeien door J.M. Nien-
huis Jr zouden verkocht worden. Deze was echter spoorloos. De
aardbeien zijn in beslag genomen en het onderzoek zal door Phi-
lepoon en Brouwer worden voortgezet. Proces verbaal wordt door
deze ambtenaren opgemaakt.
Zij nog vermeld, dat het moeilijk voor ons is, na te gaan of de
groente, die door de zoon, K. Nienhuis in de wijk wordt afgeleverd
inderdaad van zijn Vader is, aangezien Vader en Zoon Beiden
J.M. Nienhuis heeten, en de gezinskaarten welke wij bij eenigen
klanten hebben gecontroleerd ten name staan van J.M. Nienhuis
(zaak drijvende Postjesweg alhier.
Bij het Plaatselijk Verdeelkantoor is door mij hier ontrent
nader geinformeerd en werd mij medegedeeld, dat de menschen
vrij zijn hun bonnen in te leveren waar zij willen, alzoo bestaat
de mogelijkheid, dat Nienhuis Sr over voldoende bonnen beschikt
om voor deze menschen te zorgen. Regelmatig komen er klachten
bij het verdeelkantoor binnen van personen die klant zijn bij
Nienhuis Postjesweg, dat deze geen groente voor hun heeft.

Amsterdam 22 Juni 1944
Controleurs,
[handtekening: J.H. de Grebber]
J.H. de Grebber.
[handtekening: J.P.N. Boon]
J.P.N. Boon.
[handtekening: J. P. van Hoorn]

Den Heer Inspecteur
van het Marktwezen.

[Handgeschreven linksonder in rood/bruin potlood:]
Contr. Insp. Boon
Nader mondelinge inlichtingen
23-6-44
[paraph] Het document is een verslag van een opsporingsonderzoek naar economische delicten tijdens de Duitse bezetting van Nederland. De kern van het rapport draait om de verdenking dat J.M. Nienhuis Jr., wiens groentezaak wegens eerdere overtredingen door de 'Prijsbeheersching' voor twee jaar gesloten was, zijn handel illegaal voortzette via een zijingang.

Belangrijke observaties:
* Omzeiling van sancties: De verdachte (Jr.) lijkt gebruik te maken van de vergunningen en de naam van zijn vader (Sr.) om toch aan handel te komen. Het feit dat vader en zoon dezelfde initialen dragen, wordt door de controleurs expliciet genoemd als een bemoeilijkende factor bij de controle van gezinskaarten en distributiebescheiden.
* Schaarse goederen: De vondst van "vijf sloffen aardbeien" en een "partij citroenen" is saillant. Citroenen waren in 1944 nagenoeg onverkrijgbaar via de reguliere kanalen en vormden typische zwarte-marktproducten.
* Handhavingsketen: Het rapport toont de samenwerking tussen de controleurs van het Marktwezen, de Rijksdienst voor de Prijsbeheersching en het Plaatselijk Verdeelkantoor (dat de distributiebonnen beheerde). Dit rapport is opgesteld op 22 juni 1944, twee weken na D-Day. De voedselsituatie in bezet Nederland werd op dat moment steeds nijpender, wat leidde tot een enorme toename van de 'zwarte handel'.

1. Prijsbeheersching: Dit was een controle-orgaan dat moest toezien op maximumprijzen en eerlijke distributie. Winkeliers die zich hier niet aan hielden (bijvoorbeeld door woekerprijzen te vragen of goederen buiten het bonnensysteem om te verkopen), riskeerden zware straffen, waaronder de in dit document genoemde langdurige sluiting van de zaak.
2. Distributiesysteem: Vanaf 1939 was in Nederland een systeem van distributiebonnen ingevoerd. Consumenten moesten hun bonnen inleveren bij een specifieke winkelier (vastgelegd via gezinskaarten). In dit rapport wordt gesuggereerd dat de familie Nienhuis mogelijk bonnen van legitieme klanten van de vader gebruikte om de illegale voorraad van de zoon te verantwoorden, terwijl die klanten zelf met lege handen bleven staan.
3. Locaties: De genoemde locaties (Hendrik Jacobsstraat, Valeriusstraat, Postjesweg) bevinden zich in de Amsterdamse wijken Zuid en West. De Emmastraat was de zetel van de gewestelijke prijsbeheersing.