Getypt rapport (ambtelijke rapportage). 22 juni 1944. R A P P O R T.

Wij ondergeteekende, J.H. de Grebber en J.P.N. Boon, rapporteeren U het volgende:
Het was ons ter oore gekomen, dat in de zaak van J.M. Nienhuis Jr Hendrik Jacobsstraathoek Valeriusstraat, wiens zaak in opdracht van de Prijsbeheersching voor twee jaar gesloten is, regelmatig groente en fruit zou worden verkocht. Door ons is eenige malen 's avonds gepost en wel op Woensdag 14 en op Vrijdag 16 Juni j.l. van 7 uur tot en met 11 uur, met de bedoeling te constateeren of er groente in de zaak gebracht werd en door wie, echter zonder resultaat. Op Vrijdag des namiddags hebben wij gepost nabij zijn zaak, en geconstateerd, dat er regelmatig menschen door een zijdeur in de Valeriusstraat naar binnen gaan er er even later, hetzij met groente of fruit de zaak verlieten. Om de zaak niet te forceeren hebben wij toen niets gedaan. Op Dinsdag 20 Juni 1944 zagen wij, dat een zoon van Nienhuis Sr, genaamd Karel Nienhuis, met een paard en wagen, waarop zich bloemkool en andijvie bevond, in de Valeriusstraat aan het vente was. Bij controle bleek ons, dat de groente gedekt was door een nota van de grossier H.v Dijk, ten name van zijn Vader J.M. Nienhuis sr. Wij zijn daarna naar de zaak van J.M. Nienhuis Jr gegaan en vonden daar vijf sloffen aardbeien en een partij citroenen. Ik rapporteur Boon heb mij daarna direct in verbinding gesteld met het kantoor der Prijsbeheersching (Emmastraat) en nadat ik de Heeren van het een en ander in kennis had gesteld, waren spoedig de ambtenaren Philepoon en Brouwer aanwezig. Na eenigen uren te zijn verhoord, bekende de vrouw van Nienhuis Sr, dat de aardbeien waren gebracht door K. de Wit, wonende te Heemskerk en door haar in ontvangst genomen. Ze kon evenwel niet verklaren voor wie deze aardbeien bestemd waren.
Tijdens het onderzoek kwamen er regelmatig menschen aan voornoemde zijdeur, waarvan er eenigen door voornoemden ambtenaren zijn gehoord. Voor ons staat vast, dat de aardbeien door J.M. Nienhuis Jr zouden verkocht worden. Deze was echter spoorloos. De aardbeien zijn in beslag genomen en het onderzoek zal door Philepoon en Brouwer worden voortgezet. Proces verbaal wordt door dezen ambtenaren opgemaakt.
Zij nog vermeld, dat het moeilijk voor ons is, na te gaan of de groente, die door de zoon, K. Nienhuis in de wijk wordt afgeleverd inderdaad van zijn Vader is, aangezien Vader en Zoon Beiden J.M. Nienhuis heeten, en de gezinskaarten welke wij bij eenigen klanten hebben gecontroleerd ten name staan van J.M. Nienhuis (zaak drijvende Postjesweg alhier.
Bij het Plaatselijk Verdeelkantoor is door mij hier ontrent nader geïnformeerd en werd mij medegedeeld, dat de mensen vrij zijn hun bonnen in te leveren waar zij willen, alzoo bestaat de mogelijkheid, dat Nienhuis Sr over voldoende bonnen beschikt om voor deze menschen te zorgen. Regelmatig komen er klachten bij het verdeelkantoor binnen van personen die klant zijn bij Nienhuis Postjesweg, dat deze geen groente voor hun heeft.

Amsterdam 22 Juni 1944
controleurs,

J.H. de Grebber.

Den Heer Inspecteur
van het Marktwezen.

w.g. J.P.N. Boon. * Taalgebruik: Het document is geschreven in de destijds gangbare ambtelijke spelling (bijv. ondergeteekende, geconstateerd, eenigen). Het taalgebruik is feitelijk en procedureel.
* Inhoud: De kern van het rapport is een vermoeden van illegale handel door J.M. Nienhuis Jr., wiens winkel op last van de 'Prijsbeheersching' voor twee jaar gesloten was. De controleurs beschrijven een observatieoperatie waarbij zij zien dat klanten via een zijdeur de gesloten winkel betreden en met goederen verlaten.
* Strategie van de verdachten: Er lijkt sprake van een constructie waarbij de zoon (Karel) en de vader (Nienhuis Sr.) de identieke namen van vader en zoon gebruiken om de herkomst van goederen en de geldigheid van distributiebonnen te vertroebelen. Terwijl de zaak van de zoon gesloten is, worden goederen via de legale groothandel op naam van de vader gekocht, maar mogelijk illegaal verkocht via de gesloten winkel of aan de deur.
* Bewijslast: Er zijn "vijf sloffen aardbeien" en citroenen in beslag genomen. De vrouw van Nienhuis Sr. bekende de aardbeien te hebben aangenomen van een leverancier uit Heemskerk, maar kon de bestemming niet verklaren. Dit document stamt uit juni 1944, de late fase van de Duitse bezetting van Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog. In deze periode was er sprake van grote schaarste en een streng distributiesysteem met bonnen.

• Prijsbeheersing: De genoemde instantie (het Rijksbureau voor de Voedselvoorziening in Oorlogstijd, afdeling Prijsbeheersing) hield streng toezicht op maximumprijzen om woekerwinsten op de zwarte markt te voorkomen. Winkels die zich niet aan de regels hielden, konden voor langere tijd gesloten worden, zoals in dit geval bij Nienhuis Jr.
• Zwarte Handel: Het rapport illustreert hoe kleine ondernemers probeerden de strenge regels te omzeilen om hun nering voort te zetten, vaak door gebruik te maken van familiebanden en nevenlocaties.
• Dagelijks leven: De vermelding van "gezinskaarten" en het "Plaatselijk Verdeelkantoor" herinnert aan de bureaucratische controle op de voedselvoorziening waar iedere burger mee te maken had. Het feit dat klanten klaagden dat er bij de officiële winkel (Postjesweg) geen groente was, terwijl er elders wel handel plaatsvond, was een veelvoorkomend spanningsveld in de oorlogsjaren.