Getypte notities (doorslag of origineel typoscript). 27 november 1940. VERTROUWELIJK.

N o t i t i e s van een bespreking van den waarnemenden Directeur van het Marktwezen, den heer C.F. Sixma en den heer J. Broerse met den heer J. van Es, bestuurder van de plaatselyke afdeeling der V.B.N.A. op 27 November 1940.

Communiqué.

De heer Sixma herinnert aan de bespreking van den heer Wethouder voor de levensmiddelen met Mr. Pool, Secretaris van de Akkerbouwcentrale en vertegenwoordigers van den aardappelhandel inzake de regeling voor de distributie van aardappelen. Als uitvloeisel van deze bespreking heeft de Wethouder spreker onder meer opgedragen regelmatig contact met den aardappelhandel te houden onder andere over de vraag, of er een geruststellend communiqué aan de Burgery moet worden gepubliceerd inzake de aardappelvoorziening hier te lande en zoo ja, wanneer dit zou moeten worden geplaatst.

De heer Van Es acht plaatsing van een communiqué onder de gegeven omstandigheden niet gewenst. Er worden thans uitsluitend Drentsche Eigenheimers verkocht, welke niet erg in trek zyn by de burgery; voor voorraadvorming behoeft daarom thans niet te worden gevreesd. Integendeel, het publiek gebruikt reeds, voor zoover aanwezig, van in huis opgeslagen voorraden. Immers, toen er enkele weken geleden uitsluitend Drentsche aardappelen werden verkocht, werd door den kleinhandel 18.000 mud gekocht, een week later werd echter, toen er Eigenheimers en Muizen te koop waren, 29.000 mud verkocht. Van eenige ongerustheid is echter op het oogenblik by het publiek niets te bespeuren. Bovendien verwacht spreker persoonlyk en hy deelt dit als strikt vertrouwelyk mede, dat een distributieregeling voor de burgery niet lang op zich zal laten wachten. Het is hem bekend, dat de cyfers van de kortelings gehouden inventarisatie van aardappelen zeer zyn tegengevallen, terwyl er in verband met de bezetting van Nederland, naar hy meent, ruim geraamd een millioen menschen meer in ons land aanwezig zyn.

Afgifte der aardappelen.

De heer Sixma brengt vervolgens ter tafel, dat er klachten zyn van de kleinhandel over de afgifte der aardappelen door de V.B.N.A. De groote winkeliers zouden niet behoeven te wachten op hun bons, doch deze zouden voorgaan (met name worden genoemd de heeren Looyen en Hogendorp).

De heer Van Es spreekt dit nadrukkelyk tegen. De heer Looyen neemt per week 800-900 mud aardappelen af; hy bemoeit zich niet met den winkelverkoop, doch vrywel uitsluitend met den inkoop, waarvoor hy den geheelen dag op de Centrale Markt aanwezig kan zyn. Daardoor kan hy praktisch steeds wachten tot de aflevering van bepaalde door hem meer gewenschte partyen aan de beurt is, doch hy wordt niet bevoordeeld en ontvangt, normaal op zyn beurt, de hem toekomende bons, waarby hy, indien betere soorten worden afgeleverd, een aandeel ontvangt, dat gebaseerd is op den normalen omzet van den winkelier. De verdeeling der aardappelen is momenteel gebaseerd op den normalen omzet van elken winkelier. Er zyn bonboeken afgegeven, waarin elke aankoop van aardappelen wordt genoteerd. Na enkele weken zal het dan mogelyk zyn, de omzet van iederen winkelier te bepalen. Dit kan mede in verband met een eventueele distributie van groot belang zyn.

De heer Sixma acht het gewenscht, dat zoo mogelyk steeds één soort aardappelen wordt beschikbaar gesteld. Hierdoor wordt zyns inziens bereikt dat de winkeliers niet op bepaalde oogenblikken in grooten getale komen opzetten.

De heer Van Es zegt, dat, hoewel dit, in verband met transportmoeilykheden niet altyd mogelyk is, toch in deze richting wordt gewerkt. De afgifte loopt thans echter normaal en het lange wachten van de... (tekst breekt hier af) Dit document legt een cruciaal moment vast in de vroege fase van de Duitse bezetting van Nederland (november 1940). De kern van de discussie draait om het beheersen van de voedselvoorraad en de publieke perceptie daarvan.

• Strategische communicatie: De autoriteiten wegen af of ze de burgerij moeten informeren. Van Es adviseert hiertegen ("geen communiqué"), uit angst dat publiciteit juist tot hamsteren of onrust zou leiden, terwijl het publiek nu nog kalm lijkt omdat de minder populaire "Drentsche Eigenheimers" in de winkel liggen.
• Logistieke spanningen: Er is sprake van frictie tussen kleine en grote winkeliers. De bewering dat grote handelaren zoals Looyen en Hogendorp bevoordeeld worden, duidt op de groeiende schaarste en de zenuwachtigheid in de handelsketen.
• Systeemverandering: Het document markeert de overgang naar een streng distributiestelsel. Er wordt al gewerkt met "bonboeken" en "inventarisaties" om de omzet te monitoren, ter voorbereiding op de volledige rantsoenering.
• Demografische druk: Een opvallend detail is de opmerking van Van Es dat er "een millioen menschen meer" in het land zijn door de bezetting. Dit verwijst waarschijnlijk naar de aanwezigheid van de Duitse Wehrmacht, vluchtelingen en andere ontheemden, wat de druk op de voedselvoorraad enorm verhoogde. In november 1940 was de bezetting een half jaar oud. Hoewel de hongerwinter nog ver weg was, begon de schaarste direct na de inval in mei 1940 voelbaar te worden. De Nederlandse economie werd door de bezetter strak getrokken om de Duitse oorlogsmachine te voeden.

De V.B.N.A. speelde een sleutelrol in de coördinatie tussen de overheid (de "Centrale") en de handel. De aardappel, als volksvoedsel nummer één, was politiek uiterst gevoelig. De genoemde aardappelrassen ("Eigenheimers" en "Muizen") waren destijds de standaard; de voorkeur van de consument voor bepaalde rassen zorgde voor pieken in de vraag, wat de overheid probeerde te reguleren door slechts één soort tegelijk aan te bieden. Dit document toont hoe de overheid en de sector achter de schermen probeerden de distributie in goede banen te leiden voordat de situatie kritiek zou worden.