Ambtsbericht/Rapport (kopie/afschrift) 19 maart 1940 S.H. de Vries (Marktopzichter) [Links boven, handgeschreven:]
Inschrijven
Pornografie?

[Boven midden, stempels en aantekening:]
Nº 24/5/1 M.1940 20/3
[In cirkel:] 20 ex.

Den Heer Inspecteur.

De losse standwerker Polak die den laatsten tijd steeds met „het wieltje” heeft gewerkt en vroeger al eens wegens den verkoop van „vlinders” (doorzicht plaatjes) veroordeeld werd, verkoopt thans een „staart apparaat” (een waardeloos handigheidspelletje) en geeft daarbij cadeau „ergens in Nederland”; een kaart van Nederland waarover onregelmatige zwarte vlekken gedrukt zijn die, door vouwen, op de juiste wijze tegenover elkaar gebracht een (pornografische?) voorstelling op doorzicht geven. Polak is hier nogal geheimzinnig mee en was er nadat hij zijn stand uitgewerkt had verdacht vlug tusschen uit, zoodat ik niet in de gelegenheid was mij nader op de hoogte te stellen.

Daar Polak echter ook op andere markten b.v. Uilenburg met dit artikel schijnt te komen verdient het wellicht aanbeveling ook daar aan het artikel van Polak eenige aandacht te besteden.

afschrift
Amsterdam 19 Maart 1940.
de Marktopzichter
[Signatuur: S.H. de Vries]

[Links onder:]
Met spoed doorzenden ter kennisneming aan Marktambtenaren. Dit document is een rapportage van de Amsterdamse marktopzichter S.H. de Vries aan een inspecteur. De kern van de melding betreft de handelwijze van een zekere "losse standwerker Polak". Polak wordt ervan verdacht verboden waar te verkopen onder de dekmantel van een onschuldig behendigheidsspelletje ("staart apparaat").

Het "cadeau" dat hij weggeeft, genaamd "ergens in Nederland", is de eigenlijke bron van zorg. Het gaat om een optische illusie op papier: een kaart met zwarte vlekken die, mits op een specifieke manier gevouwen en tegen het licht gehouden ("op doorzicht"), een pornografische afbeelding zou tonen. De marktopzichter merkt op dat Polak een bekende is van de autoriteiten; hij is eerder veroordeeld voor de verkoop van "vlinders", wat in die tijd een eufemisme was voor erotische of pornografische doorzichtplaatjes.

De toon van de brief is ambtelijk en waarschuwend. De opzichter adviseert om ook op andere markten (zoals de markt in de Joodse buurt Uilenburg) extra toezicht te houden op deze specifieke koopman. Dit document dateert van maart 1940, slechts twee maanden voor de Duitse inval in Nederland. Het biedt een interessant inkijkje in de handhaving van de openbare zeden en het markttoezicht in Amsterdam vlak voor de oorlog.

1. Zedenpolitiek: In de jaren '30 en '40 was de overheid zeer alert op de verspreiding van "onzedelijke" lectuur en afbeeldingen. De "vlinders" waarover gesproken wordt, waren een bekend fenomeen in het illegale circuit van die tijd.
2. Locatie: De vermelding van "Uilenburg" is saillant. Dit was destijds een dichtbevolkte buurt in het hart van de Joodse wijk van Amsterdam, bekend om zijn levendige straathandel.
3. Standwerkers: Het beroep van standwerker (verkopers die met een praatje en vaak met trucjes hun waar aan de man brengen) was en is een typisch onderdeel van de Amsterdamse marktcultuur. De naam "Polak" wijst mogelijk op een Joodse achtergrond van de verkoper, wat in de context van 1940 de kwetsbare positie van deze man onderstreept, zeker in het licht van de naderende bezetting en de toenemende registratie door de politie. S.H. de Vries Marktwezen Politie