Ambtelijk rapport/verslag van een controleur. [Linkerpagina]

en collega F. de Vries bekend is, dat zij thans weer normaal venten zal een zeker grooter zijn daar ook nog de controleurs van andere rayons dan de onze nog moeten opgeven diegene van wie hun bekend is dat zij weer regelmatig venten. Het aantal bv staat op de rayons Oost en gedeeltelijk West of Zuid.

Groep 4. Als werkloos bij den Arbeidsbeurs ingeschreven:
De 140 venters welke tot deze groep behooren zullen gedeeltelijk wel steun trekken, ook is het mogelijk dat er van deze groep nog normaal venten, dan b.v. een ieder zich als werkloos bij den Arbeidsbeurs kan laten inschrijven en toch venten.

Groep 5. Markt of Standplaats.
Deze groep van 6 venters is ook voor uitbreiding vatbaar, daar er per slot nog wel eenige venters zullen zijn die een vaste stand- of marktplaats hebben en daar thans uitsluitend gebruik van maken omdat er voor hun met het venten niets valt te verdienen. Hiervoor zullen de betreffende markt-opzichters inlichtingen kunnen verstrekken.

Groep 6. Niet bij den Arbeidsbeurs ingeschreven.
Dit is de grootste groep. (605 venters). Hiervan zal waarschijnlijk een gedeelte steun hebben, een ander gedeelte toch weer normaal venten of elders werk hebben gevonden. Ook zal het van vele moeilijk na te gaan zijn wat of hun bron van inkomsten is, waarvan zij thans bestaan. Dat er zoovele zich niet hebben laten inschrijven als werkzoekende bij den Arbeidsbeurs, is ook omdat zij vrees hebben om naar Duitschland gestuurd te worden, om daar te werken.

Groep 7. Particulier werk.
Deze groep van 18 venters is er in geslaagd om bij particuliere werkgevers werk te vinden. Onder particuliere werkgevers moet men ook verstaan, het graaf en grondwerk op de vliegvelden Schellingwoude en Schiphol en het Quartieramt.

Groep 8. In behandeling Passeeringsmacht, dat wil zeggen dat deze groep van 6 venters opgeroepen zijn door de Arbeidsbeurs en zich hebben moeten melden op het hoofdkantoor hiervan, om gekeurd te worden voor eventueele plaatsing bij de weersverschaffing of werk in Duitschland.

[Rechterpagina]

Groep 9. Hebben hun inschrijving aan den Arbeidsbeurs laten verloopen:
Deze groep van 561 venters heeft zich oorspronkelijk wel als werkzoekende bij den Arbeidsbeurs laten inschrijven, maar zich successievelijk teruggetrokken. Ook hier zullen er wel weer bij zijn die thans weer normaal venten, of elders werk gevonden hebben. Misschien kan M.S. nog nadere gegevens verstrekken? Ook zullen er bij kunnen zijn, die hun inschrijving hebben laten verloopen omdat zij niet bij een werkverschaffing of in Duitschland willen werken.

Groep 10. Buiten de Gemeente Amsterdam wonende venters.
Van deze groep van 166 venters, zou in de plaats hunner inwoning inlichtingen moeten worden ingewonnen.

Ik heb met collega de Vries, bij ons onderzoek aan de Arbeidsbeurs getracht alle mogelijke gegevens te verzamelen welke mogelijk van nut kunnen zijn en eventueele bijzonderheden achter de naam van de betreffende venter genoteerd.
Ik heb van de H.H. Ambtenaren der Arbeidsbeurs alle noodige medewerking gehad, wat ik zeer gewaardeerd heb en waardoor ik tot bovengenoemd resultaat gekomen ben.

De Controleur
[Handtekening] Dit document is een administratief rapport waarin een Amsterdamse controleur verslag uitbrengt over de status van "venters" (straatverkopers). Het document biedt een uniek overzicht van hoe de beroepsbevolking aan de onderkant van de samenleving werd gemonitord tijdens de bezettingsjaren.

Opvallende punten in de tekst:
1. Omvang van de groepen: De grootste groep (Groep 6, met 605 personen) is niet ingeschreven bij de Arbeidsbeurs. Dit duidt op een grote mate van informele economie of actieve ontwijking van officiële instanties.
2. Angst voor de Arbeitseinsatz: De tekst stelt expliciet dat veel venters zich niet laten inschrijven uit vrees om naar Duitsland gestuurd te worden ("...vrees hebben om naar Duitschland gestuurd te worden, om daar te werken").
3. Ambivalente status: De controleur merkt op dat mensen zich als werkloos kunnen inschrijven om steun te trekken, terwijl ze in de praktijk toch blijven venten (een vorm van fraude of overlevingsstrategie).
4. Oorlogseconomie: Er wordt melding gemaakt van werkzaamheden op vliegvelden (Schiphol, Schellingwoude) en voor het "Quartieramt" (het Duitse inkwartieringsbureau), wat de directe invloed van de bezetter op de lokale arbeidsmarkt aantoont. Tijdens de Duitse bezetting van Nederland (1940-1945) werd de Arbeidsbeurs (later het Gewestelijk Arbeidsbureau) een instrument voor de Arbeitseinsatz. Mannen werden verplicht zich te laten registreren en konden worden opgeroepen voor dwangarbeid in Duitsland of voor verdedigingswerken in Nederland.

Veel zelfstandigen zonder vast personeel, zoals venters, probeerden buiten de radar van deze instanties te blijven. Dit rapport laat zien hoe de gemeentelijke autoriteiten (de controleurs) in samenwerking met de Arbeidsbeurs probeerden grip te krijgen op deze vluchtige groep burgers om te bepalen wie werkelijk werkloos was, wie "zwart" werkte en wie beschikbaar was voor de arbeidsinzet. De genoemde vliegvelden Schellingwoude en Schiphol werden door de Luftwaffe gebruikt, wat het graaf- en grondwerk daar tot werk voor de bezetter maakte.