Concept-memorandum / Beleidsstuk. 19 november 1940. [Header]
concept.
Verdeelingssysteem stapelproducten op de Centrale Markt.
Amsterdam, 19/11/1940.
W.L.M.

[Hoofdtekst]
Hiermede heb ik de eer het volgende te Uwer kennis te brengen.
Zooals U bekend is, worden momenteel van Gemeentewege (door de heeren Van Meurs, Smeets en ondergetekende) met de Combinatie van groothandelaren, die ook den afgeloopen winter den opslag voor de Gemeente van eenige stapelproducten heeft verzorgd, onderhandelingen gevoerd over den winteropslag van deze producten voor den aanstaanden winter. Daarbij is door den heer W.F. Dijkstra, leider der Combinatie, medegedeeld, dat de deelnemende grossiers aan de voor de Gemeente tijdens een eventueele vorstperiode te reserveeren stapelgroente, zich voorstellen deze producten te zijner tijd gecentraliseerd te verkoopen. Dit heeft ten doel om zooveel mogelijk te voorkomen, dat bedoelde producten, waarnaar, omdat het stapelproducten zijn, eventueel zeer grooten vraag bij het publiek zou kunnen ontstaan, tegen te hoogen prijs worden verkocht en om tevens te bereiken, dat deze groenten op zoo goed mogelijke wijze onder de kleinhandelaren worden verdeeld.

Intusschen is het gebleken, dat de groothandel zich niet zelfstandig op de diverse veilingen in het land van de betreffende producten kan voorzien, doch dat hierbij gebruik moet worden gemaakt van het zoogenaamde Bureau Velders, onderdeel van de Groenten- en Fruitcentrale te Den Haag. Deze maatregel is getroffen om te voorkomen, zooals in den afgeloopen winter in verschillende Gemeenten is geschied, dat een te grooten opslag in verhouding tot de grootte der bevolking, oorzaak is geworden van belangrijke verliezen aan voedsel.

De Combinatie van groothandelaren verwacht voorts, dat ook de aanvoeren van stapelproducten voor de directe dagelijksche behoefte op de veilingen in het land zoo gering zullen zijn, dat men niet in staat zal zijn om zoodanige hoeveelheden aan te koopen, dat men hiermede de bevolking van Amsterdam zal kunnen voorzien. Het Bureau Velders heeft zich bereid verklaard, wanneer zich deze situatie zou voordoen, hare medewerking te verleenen, in dien zin, dat de betreffende producten in dat geval door het Bureau Velders aan de Combinatie zullen worden geleverd. De gecombineerde groothandel stelt zich voor ook de op deze wijze verkregen producten gecentraliseerd te doen verkoopen. Men denkt dit op de volgende manier te doen.

In overleg met de Organisaties van kleinhandelaren wordt, op basis van de toewijzing van aardappelen, een verdeelingslijst opgesteld, waarbij derhalve den kleinhandelaar in verhouding evenveel stapelproducten worden toegewezen als hem aardappelen zijn toebedeeld. Iedere kleinhandelaar wordt een groentenbonboekje verstrekt, waarin zijn toewijzingen worden aangeteekend. De bonnen worden vanuit een centraal punt verkocht en wel door middel van de Nederlandsche Middenstandsbank, alhier. Deze bank zal hiertoe gelegenheid bieden in haar vier kantoren in verschillende deelen der stad en in een kantoor op de Centrale Markt. Het staat bij dit stelsel vast, dat iedere kleinhandelaar een hoeveelheid stapelgroenten krijgt toegewezen, waarop hij recht heeft tegen den daarvoor vastgestelden prijs. De kleinhandelaar kan zich met zijn bon naar den grossier op de Centrale Markt begeven, die hem de op zijn bon voorkomende hoeveelheid aflevert. De bon wordt door den grossier, na afteekening door den kleinhandelaar, ingenomen.

[Marginale notitie - linkerkant, handgeschreven]
In de verg. van de directie besproken op 7 Oct. en 27 Oct. jl. met den Heer Talma werd door hem toegezegd dat zoo noodig maatregelen zullen worden getroffen om hierin te voorzien. * Kernboodschap: Het document beschrijft een nieuw distributiesysteem voor "stapelproducten" (essentiële groenten zoals kool, uien, wortelen) in Amsterdam om schaarste, prijsopdrijving en bederf tijdens de winter van 1940-1941 te voorkomen.
* Logistiek: De inkoop wordt gecentraliseerd via 'Bureau Velders' in Den Haag. De verdeling in Amsterdam verloopt via een 'Combinatie van groothandelaren' aan de kleinhandel.
* Rationeringsmechanisme: Er wordt een systeem van "groentenbonboekjes" geïntroduceerd. De toewijzing is gekoppeld aan de reeds bestaande aardappeldistributie. De financiële afhandeling van de bonnen loopt via de Nederlandsche Middenstandsbank om de geldstroom te reguleren.
* Belanghebbenden: De gemeente Amsterdam (onderhandelaars Van Meurs en Smeets), de groothandelscombinatie (onder leiding van W.F. Dijkstra), Bureau Velders (Rijksinspectie), en de Nederlandsche Middenstandsbank. Dit document stamt uit november 1940, de vroege fase van de Duitse bezetting van Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hoewel de hongerwinter nog ver weg was, begon de schaarste direct na de inval in mei 1940 voelbaar te worden door het wegvallen van import en de opeising van voorraden door de bezetter.

Het document illustreert de overgang van een vrije markt naar een strak geleide distributie-economie. De overheid greep in om de voedselvoorziening in de grote steden te waarborgen en sociale onrust door woekerprijzen te voorkomen. De vrees voor "verliezen aan voedsel" (bederf) wijst op logistieke problemen in de winter van 1939-1940 (de mobilisatieperiode), die men nu wilde vermijden door betere centrale planning. Het gebruik van banken voor de verkoop van distributiebonnen was een gangbare methode om administratieve controle uit te oefenen op de zwarte handel.