Officieel rapport van een controleur. 13 augustus 1941. [Bovenaan links:]
№ 77/40/s M.1341 14/8

[Midden:]
R A P P O R T

Op Zaterdag 9 Augustus '41, vernam ik, ondergetekende controleur, dat door J.C. Duller, personeel bij den grossier L. van Smeerdijk, wonende Potgieterstraat 2 alhier, buiten de wettelijke regeling om aardappelen zou zijn gekocht te 's-Gravenzande en aan de Centrale Markt zijn aangevoerd. Bij onderzoek hieromtrent is mij het volgende gebleken.
Op Woensdag 6 Augustus j.l. heeft Duller, naar hij mij verklaarde, te 's-Gravenzande van een hem van aanzien bekend persoon 18 kisten en 10 zakken aardappelen, tezamen 15 mud, gekocht en deze overgegeven aan een knecht van schipper Th. Boers, die deze aardappelen per vaartuig "3 Gebroeders" op Donderdag 7 Augustus aan de Centrale Markt heeft aangevoerd en gelost in het pakhuis van L. van Smeerdijk (C.9).
Duller verklaarde deze aardappelen te hebben gekocht voor koopster A. Manvis, die een groenten en fruitzaak heeft aan de Beukenweg 18 alhier, zonder dat Manvis daar echter iets van af wist. Toen H. Havekost die als personeel bij Manvis in dienst is, later op den dag deze aardappelen kwam weghalen, is hij hiermede door Hendriks, die als aardappelen-grossier is aangesloten bij de A.C., aangehouden, terwijl bedoelde grossier tevens de partij aardappelen inbeslag heeft genomen. Deze partij is toen overgebracht naar pakhuis P.2, van den grossier Dekker.
Door de A.C. is voor deze aardappelen aan Duller 15 maal ƒ 4.11 terugbetaald. Inmiddels had men de Centrale Crisis Controledienst van dit geval in kennis gesteld en is het verder onderzoek in deze door den heer Ter Beek, controleur bij genoemden Dienst, ter hand genomen. Deze heeft ook de besproken aardappelen van de A.C. weer in beslag genomen. Met betrekking tot het vorenstaande hoorde ik, rapporteur nog Leendert Boers, oud 34 jaar, expediteur, wonende Hoflaan 50 te 's-Gravenzande, die mij verklaarde op Donderdag 7 Augustus j.l. met het vaartuig de "3 Gebroeders" te zijn meegevaren naar de Centrale Markt. Bij het lossen van het vaartuig alhier, bemerkte hij eerst dat ~~er~~ de besproken partij aardappelen zich aan boord bevond. Deze was geladen te 's-Gravenzande door zijn knecht Hendrik Klapwijk, wonende Zeestraat te Monster, zonder dat hij, Boers, hiervan iets afwist. Ten slotte vermeld ik, rapporteur, nog, dat door genoemden controleur van den C.C.C.D. proces-verbaal van dit geval zal worden opgemaakt.

[Onderaan links:]
Den Heer Bedrijfschef
v/h Marktwezen,
[Handtekening: J. v. Bruin / v. Brummen]

[Onderaan rechts:]
Amsterdam 13 Augustus 1941
Controleur,
[Handtekening: F. Velthuis]

[Marge links, handgeschreven:]
I laardappel Contr.

[Onderaan, handgeschreven notities:]
Duller 14 dagen
vonnis op e. 3 maanden
Manvis 14 dagen
Boers 14 dagen * Tijdsgeest: Het document stamt uit de Tweede Wereldoorlog (augustus 1941). De schaarste en de daaropvolgende strenge distributieregels van de Duitse bezetter en de Nederlandse crisisorganen zijn duidelijk voelbaar.
* Overtreding: Er is sprake van de aankoop van 15 'mud' (een oude inhoudsmaat, ca. 100 liter/70kg per mud) aardappelen buiten de officiële kanalen om. Dit werd beschouwd als zwarte handel.
* Bureaucreatie: De tekst toont de complexiteit van de controle. Meerdere instanties zijn betrokken: de A.C. (waarschijnlijk de Aardappelcentrale) en de C.C.C.D. (Centrale Crisis Controle Dienst). Er is sprake van inbeslagname en verplaatsing tussen verschillende pakhuizen (C.9 en P.2).
* Verdedigingsmechanisme: Opvallend is dat Duller verklaart voor Manvis te hebben gekocht "zonder dat Manvis daar echter iets van af wist", en schipper Boers beweert dat hij pas bij het lossen zag dat de aardappelen aan boord waren. Dit zijn typische verklaringen om de verantwoordelijkheid van anderen te ontlasten.
* Bestraffing: De handgeschreven krabbels onderaan wijzen op de juridische afloop: 14 dagen (waarschijnlijk hechtenis of een boete-equivalent) voor de hoofdrolspelers en een zwaarder vonnis van 3 maanden. Tijdens de bezettingsjaren (1940-1945) was de voedselvoorziening in Nederland strikt gereguleerd via het distributiestelsel. Producten zoals aardappelen mochten alleen tegen inlevering van bonnen en via erkende handelaren worden verkocht tegen vastgestelde prijzen. De Centrale Crisis Controle Dienst (CCCD) was belast met het opsporen van prijsopdrijving en illegale handel. Dergelijke rapporten vormden de basis voor strafrechtelijke vervolging door de economische rechter. De Centrale Markt in Amsterdam fungeerde als het zenuwcentrum voor de voedseldistributie in de regio, wat de aanwezigheid van controleurs en de strenge bewaking aldaar verklaart.