Proces-verbaal (Politie-rapport) 12 september 1941 PRO JUSTITIA.
Marktwezen No. 77/61/I/M.1941
POLITIE TE AMSTERDAM.
2e sectie 2e afdeeling.

PROCES-VERBAAL.

Proces-verbaal contra Willem Overweg, oud 70 jaar, wachtman, wonende Roggeveenstraat 33 te Amsterdam-Centrum, verdacht van diefstal van een zak, inhoudende circa 35 kg. aardappelen, en contra Cornelis Johannes van Alphen, oud 56 jaar, Administrateur bij de Wachtliedenvereeniging "Holland", wonende Korte Marnixkade 3 te Amsterdam-Centrum, verdacht van medeplichtigheid aan dien diefstal, gepleegd op 12 September 1941 op de Centrale Markt te Amsterdam, ten nadeele van de "Amsterdamsche Combinatie" van aardappelgrossiers.

Op Vrijdag 12 September 1941 omstreeks 7.15 uur des voormiddags werd ik, ondergetekende, Barend Velthuis, ambtenaar bij het Marktwezen te Amsterdam, tevens onbezoldigd veldwachter dezer gemeente, dienstdoende op de Centrale Markt aan de Jan van Galenstraat alhier, op het terrein van de Centrale Markt aangesproken door een mij bekend persoon, die mij later desgevraagd opgaf te zijn genaamd: Pieter van Es, oud 38 jaar, groothandelaar in aardappelen, aangesloten als lid van de "Amsterdamsche Combinatie" van aardappelgrossiers, wonende Parimaribostraat 12 II te Amsterdam-West, die mij het volgende verklaarde: "Als aangeslotene bij de "Amsterdamsche Combinatie" van aardappelgrossiers ben ik mede belast met de afgifte van aardappelen aan de kooplieden. Op het achterterrein van de Centrale Markt staat een konvooi spoorwagons, welke geladen zijn met aardappelen, bestemd voor de "Amsterdamsche Combinatie". Toen ik mij zoo juist met mijn collega Stam naar het achterterrein had begeven om de wagons te controleeren, zag ik, dat een mij van aanzien bekend persoon bij wagon No. 9386 vandaan kwam met een gevulde zak op zijn rug. Tevens zag ik, dat een andere mij eveneens van aanzien bekend persoon uit de bedoelde wagon te voorschijn kwam, de deur daarvan dicht trok, waarna hij blijkbaar eenige aardappelen opraapte en vervolgens den eerstgenoemden persoon achterna te gaan. Ik waarschuwde terstond mijn collega Stam en zagen wij, dat de man, die de zak op zijn rug droeg, zich hiermede begaf in een loods, welke op eenigen afstand staat van de bedoelde wagon, daarbij gevolgd door dien andere. Naar ik vermoed, hebben zij een zak aardappelen uit de wagon gestolen, reden waarom ik U hiervan in kennis stel."

Naar aanleiding van deze mededeeling heb ik, verbalisant, mij met Van Es naar het achterterrein van de Centrale Markt begeven, alwaar zich een mij bekend persoon bevond, die mij later desgevraagd opgaf te zijn genaamd: Gerrit Pieter Stam, oud 49 jaar, grossier in aardappelen, aangesloten als lid bij de "Amsterdamsche Combinatie" van aardappelgrossiers, wonende Admiraal de Ruyterweg 157 te Amsterdam-West. Tevens heb ik op aanwijzing van Van Es en Stam op het achterterrein van de Centrale Markt achter de paardenstal twee mij van aanzien bekende personen aangehouden, welke personen mij later desgevraagd opgaven, respectievelijk te zijn genaamd:

WILLEM OVERWEG, geboren te Amsterdam, 18 Mei 1871, wachtman, wonende Roggeveenstraat 33 huis te Amsterdam-Centrum en Cornelis Johannes van Alphen, geboren te Amsterdam, 18 Februari 1885, administrateur bij de wachtliedenvereeniging "Holland", wonende Korte Marnixkade 3 te Amsterdam-Centrum.

Van Es verklaarde mij Overweg te herkennen als den man, dien hij even tevoren met een gevulde zak had zien verwijderen van wagon No. 9386 op het achterterrein, terwijl hij, Van Es, van Alphen herkende als de man, die uit dezelfde wagon te voorschijn kwam, dezen sloot en iets van den grond bij den wagon zag oprapen. Hierna hoorde ik, verbalisant, Stam, die mij als volgt verklaarde: "Hedenmorgen...

--- Dit document is een getypt proces-verbaal uit de Tweede Wereldoorlog betreffende een diefstal van levensmiddelen.

• De Misdaad: De diefstal van een zak aardappelen van circa 35 kg uit een treinwagon (No. 9386). In 1941 was de voedselschaarste in Nederland al merkbaar, waardoor dergelijke diefstallen zwaar werden opgenomen.
• De Verdachten: Opvallend is dat de verdachten geen jonge kruimeldieven zijn, maar mannen op leeftijd (70 en 56 jaar) met respectabele beroepen: een wachtman en een administrateur van een bewakingsorganisatie ("Holland"). Dit duidt op een misdrijf waarbij gebruik is gemaakt van hun positie of toegang tot het terrein.
• De Getuigen: De getuigen (Van Es en Stam) zijn leden van de "Amsterdamsche Combinatie", een samenwerkingsverband van grossiers dat in de oorlogstijd een cruciale rol speelde in de gecontroleerde distributie van voedsel.
• Juridische context: De tekst opent met "PRO JUSTITIA" (voor het gerecht), wat de officiële status van de verklaring onderstreept. Het document is zeer gedetailleerd over de tijd (7.15 uur), de exacte locaties en de personalia van alle betrokkenen.

--- Dit document bevindt zich in de historische context van de Duitse bezetting van Nederland (1940-1945).

1. Voedselvoorziening: De Centrale Markt in Amsterdam was het zenuwcentrum voor de voedseldistributie in de stad. Tijdens de bezetting werd alles streng gerantsoeneerd. Diefstal uit de officiële voorraad werd gezien als een vergrijp tegen de openbare orde en de distributieketen.
2. De Amsterdamsche Combinatie: Tijdens de oorlog werden veel handelaren gedwongen zich te verenigen in "Combinaties" om de distributie onder toezicht van de bezetter en de Nederlandse overheden makkelijker te reguleren.
3. Politie en Toezicht: De verbalisant, Barend Velthuis, was een ambtenaar van het Marktwezen en onbezoldigd veldwachter. Dit type functionarissen hield toezicht op de naleving van de marktverordeningen. Het feit dat de diefstal plaatsvond op de vroege ochtend (7.15 uur) wijst op het benutten van de relatieve rust voordat de grote handelsdag in volle gang was.
4. Zwaarte van het vergrijp: Hoewel 35 kg aardappelen nu weinig lijkt, was dit in 1941 een aanzienlijke hoeveelheid op de zwarte markt, waar prijzen vele malen hoger lagen dan de officiële prijzen. Diefstal door personeel dat belast was met toezicht (wachtlieden) werd doorgaans extra zwaar bestraft. Marktwezen Politie