Proces-verbaal (Politierapport) PRO JUSTITIA.
Marktwezen No. 77/74/5 M.
POLITIE TE AMSTERDAM.
2e sectie 2e afdeeling.
No.

PROCES-VERBAAL.

Proces-verbaal contra Johannes Schulein, oud 17 jaar, knecht wonende Tuinstraat 193 te Amsterdam-C. en contra Bertus Assink, oud 17 jaar, kruier, wonende Karthuizerstraat 8 te Amsterdam-C., verdacht, respectievelijk van diefstal van twee zakken aardappelen (70 kg.) en van medeplichtigheid aan dien diefstal, gepleegd op 10 November 1941 op de Centrale Markt te Amsterdam, ten nadeele van de "Amsterdansche Combinatie van Aardappelgrossiers", gevestigd Centrale Markt, Jan van Galenstraat 16, alhier.

Ik, ondergetekende, Martinus Cornelis Groot, ambtenaar bij het Marktwezen te Amsterdam, tevens onbezoldigd veldwachter dezer gemeente, dienstdoende op de Centrale Markt aan de Jan van Galenstraat alhier, verklaar het navolgende. Op Maandag 10 November 1941, omstreeks 12.30 uur n.m. bevond ik mij op de eerste verdieping van het trappenhuis in het Halgebouw van de Central Markt, van welke plaats ik een goed overzicht op het Westelijke gedeelte van het Marktterrein had. Aan het westelijk gedeelte van het Halgebouw, stond een konvooi spoorwagens geladen met aardappelen. Bij een van deze wagons lag een partij zakken met aardappelen. Ik, verbalisant, zag van de plaats, waar ik mij op datum en tijd voornoemd, bevond, dat een mij onbekend persoon, die zich tusschen het Halgebouw en de spoorwagens bevond, tot twee maal toe onder een wagon doorkroop en van de besproken partij aardappelen een zak wegnam, deze zakken deponeerde op een driewielige bakfiets, welke eveneens tusschen het Halgebouw en de spoorwagens geparkeerd stond, waarna hij zich met de driewielige bakfiets verwijderde. Tevens zag ik, dat zich bij deze driewielige bakfiets nog een mij onbekend persoon bevond, die, nadat de eerste de zakken op de driewieler had geladen, met hem mede ging. Waar, hetgeen ik gezien had, mij verdacht voorkwam, heb ik beide personen met de driewielige bakfiets op het terrein van de Centrale Markt aangehouden en overgebracht naar het kaartenkantoor van de Centrale Markt, alwaar zij door mij voorloopig zijn gehoord, terwijl ik de zakken met aardappelen voorloopig in beslaggenomen heb. De persoon, die de zakken had weggenomen en opgeladen gaf mij desgevraagd op te zijn genaamd:

JOHANNES SCHULEIN,
geboren te Amsterdam, 12 April 1924, knecht, wonende Tuinstraat 193 te Amsterdam-Centrum, terwijl de andere persoon mij desgevraagd opgaaf te zijn genaamd:
BERTUS ASSINK,
geboren te Amsterdam, 28 Februari 1924, kruier, wonende Karthuizerstraat 8 te Amsterdam-Centrum.

Schuleijn verklaarde mij desgevraagd als volgt: "Hedenmorgen heb ik met Assink een afspraak gemaakt om, indien mogelijk, op de Centrale Markt eenige zakken aardappelen weg te nemen. Deze zouden wij dan overbrengen naar de woning van Assink. Assink zou dan aan zijn ouders vertellen, dat hij de aardappelen gekocht had, om ze nu aan zijn ouders te koop aan te bieden. Het geld, dat hij hier eventueel voor zou ontvangen, zouden Assink en ik dan samen deelen. Eenige oogenblikken terug bevonden wij ons aan de aardappelen-zijde van de Centrale Markt tusschen het Halgebouw en een konvooi spoorwagens. Tevens hadden wij een driewielige bakfiets bij ons. Aan de andere zijde van den wagon waar wij ons bevonden, lag op den rijweg een partij zakken met aardappelen. Ik ben toen tot tweemaal toe onder deze wagon doorgekropen en heb alzoo kans gezien twee zakken aardappelen weg te nemen en ze op de driewielige bakfiets te laden. In dien tijd was Assink bij de bakfiets blijven staan. Nadat ik de zakken had opgeladen, heb ik mij met Assink en de driewielige bakfiets verwijderd en wilden wij ons hiermede naar de woning van Assink begeven. Ik had van niemand toestemming gekregen de zakken aardappelen weg te nemen, noch daar op andere wijze over te beschikken."

Assink verklaarde mij als volgt: "Ik heb als kruier toegang tot de Centrale Markt. Hedenmorgen bevond ik mij op het terrein van de Centrale Markt en ontmoette daar Schuleijn. Deze vertelde mij, dat hij op het marktterrein een partij zakken met aardappelen wist te liggen en stelde mij voor om hiervan eenige zakken weg te nemen. Hierbij kwam ik met Schuleijn overeen, om, indien wij zakken aardappelen konden wegnemen, deze over te brengen naar mijn huis. Ik zou dan aan mijn...

--- * Taalgebruik: Het document hanteert de formele juridische stijl van die tijd ("verbalisant", "ten nadeele van", "voorloopig"). Opvallend is de spelling "Schuleijn" in de verklaring, terwijl de kop "Schulein" vermeldt.
* Methodiek: De verbalisant observeerde de diefstal vanaf een strategisch punt (het trappenhuis van het Halgebouw). De diefstal zelf was relatief brutaal: de verdachte kroop herhaaldelijk onder een treinwagon door om zakken van 35 kg per stuk te stelen.
* Motief: De verklaringen van de twee 17-jarige jongens tonen een duidelijk vooropgezet plan. Ze wilden de aardappelen via de ouders van Assink verkopen (onder het voorwendsel dat ze legaal gekocht waren) om de winst te delen.

--- Dit proces-verbaal dateert van november 1941, ruim anderhalf jaar na het begin van de Duitse bezetting van Nederland.
1. Voedselschaarste: Hoewel de beruchte 'Hongerwinter' pas jaren later zou plaatsvinden, was de distributie van voedsel in 1941 al streng gereguleerd via bonkaarten. Aardappelen waren een essentieel basisvoedsel. De diefstal van 70 kg was in die tijd een aanzienlijk vergrijp.
2. De Centrale Markt: Dit terrein (tegenwoordig het Food Center Amsterdam) was en is de spil in de voedselvoorziening van de stad. Toezicht was streng, mede door de aanwezigheid van speciale marktbeambten met politiemacht, zoals verbalisant Groot.
3. Sociale achtergrond: De verdachten woonden in de Tuinstraat en Karthuizerstraat, destijds volksbuurten in de Jordaan/Centrum. De noodzaak of verleiding om via illegale weg aan voedsel of geld te komen was groot voor jongeren uit de arbeidersklasse tijdens de bezettingsjaren. Marktwezen (Ambtenaar) Marktwezen Politie