Rapport van de inspectie/controle (Marktwezen Amsterdam). 24 november 1941. [Stempel/Kenmerk linksboven:] № 77/O/1 11.1341 26/11
[Koptekst:] R A P P O R T.

Op vrijdag 21 November 1941, werd mij, ondergeteekende, Controleur Boon, door Barend van Dijk medegedeeld, dat een hem onbekende jongeman bij hem 12 ledige kisten had ingeleverd op naam van D.Tabak. Waar van Dijk dezen jongeman niet kende, heeft hij hem het statiegeld voor deze kisten niet uitbetaald en ook de emballagebon, waarop uitbetaling van statiegeld kon plaats vinden niet afgegeven. D.Tabak moest zelf het geld komen halen. Op Zaterdag 22 November 1941, verscheen deze zelfde jongeman weer bij van Dijk om te trachten het statiegeld van de besproken kisten te ontvangen. Daar volgens van Dijk kooper D.Tabak nimmer bij hem ledige kisten laat inleveren, heb ik, rapporteur, op aanwijzing van Van Dijk bedoelden jongen aangehouden en overgebracht naar het kaartenkantoor van de Centrale Markt alwaar hij door mij voorloopig is gehoord. Tevens heb ik van Van Dijk inbeslag genomen een emballagebon No 7580, ten name van D.Tabak en terwaarde van f 9,- zijnde het bedrag van statiegeld, verminderd met de vergoeding voor van Dijk. Met betrekking tot de herkomst van de kisten verklaarde deze jongeman, die mij later desgevraagd te zijn genaamd:

JOHANNES JORDENS,
geboren 7 Mei 1923 te Amsterdam, knecht in dienst bij de kooper H Tabak, gevestigd Spuistraat alhier en wonende 1e Jan van der Heijdenstraat 138 III te Amsterdam, als volgt:

"Ik ben sedert eenige weken als knecht in dienst bij Tabak's Groenten Centrale, gevestigd Spuistraat 201 alhier. Voor mijn baas moest ik Doderdag [sic] 20 November 1941 een bestelling brengen naar het restaurant "Dorius" in de Spuistraat alhier. Hier ontving ik terug 12 ledige kisten. Deze kisten heb ik evenwel niet overgebracht naar de zaak van mijn baas, doch mij hiermede begeven naar de Centrale Markt. Van een mij onbekende jongen, die zich bij de Centrale Markt bevond, vernam ik, dat ledige kisten op de Centrale Markt konden worden ingeleverd bij Barend van Dijk. Daar ik zelf geen toegangskaart voor de Centrale Markt heb, is deze jongen met mij mede gegaan om van Dijk aan te wijzen. Deze kisten heb ik toen bij dezen van Dijk ingeleverd op naam van D.Tabak. Van Dijk wilde mij evenwel niet het statiegeld voor deze kisten niet uitbetalen, noch aan mij de emballagebon overgeven, doch deelde mij mede, dat D.Tabak het geld zelf moest komen halen. Ik wilde evenwel het geld zelf in mijn bezit zien te krijgen en heb daarom hedenmorgen nog eens een poging bij van Dijk gewaagd. Zou het mij gelukt zijn het geld te ontvangen, dan had ik het voor mij zelf willen behouden. Ik had namelijk eenige dagen te voren een bedrag aan geld verloren hetwelk ik aan mijn baas had moeten afdragen en wilde dit nu op deze wijze aanzuiveren. Ik had van mijn baas geen opdracht gekregen om de kisten bij van Dijk in te leveren, noch daar op andere wijze over te beschikken."

Bij onderzoek is mij nog gebleken, dat Jordens voordien als kantoorbediende werkzaam is geweest bij Brom & Co, effectenhandel, Damrak 68 alwaar hij wegens diefstal is ontslagen. Naar zijn Vader mij nog verklaarde, is Jordens ook werkzaam geweest in een boekhandel en daar eveneens ontslagen wegens oneerlijke handelingen.

Ten slotte vermeld ik, rapporteur, nog, dat Tabak van dit geval geen aangifte wil doen, wanneer de Vader dezen jongen onder toezicht laat stellen.

Den Heer Bedrijfschef
v/h Marktwezen.

Amsterdam 24 November 1941
controleur,
(J.P.N. Boon.)

[Onderaan diverse handgeschreven kanttekeningen en parafen, o.a.:]
* "prb. geen treffen verlenen..."
* "Bespreking vader Jordens 28-11-41"
* "2/12 '41" * De feiten: De 18-jarige Johannes Jordens probeert 12 lege kisten van zijn werkgever (H. Tabak) in te leveren bij een handelaar (Barend van Dijk) om zelf het statiegeld (9 gulden) te incasseren. Hij wilde hiermee een eerder "verloren" bedrag aan de baas compenseren zonder dat deze het merkte.
* De ontknoping: Van Dijk vertrouwt het niet omdat Tabak normaal nooit kisten bij hem inlevert. Hij houdt de bon in en betaalt niet uit. Wanneer Jordens de volgende dag terugkomt, wordt hij door Controleur Boon aangehouden.
* Recidive: Uit het rapport blijkt dat Jordens een patroon van "oneerlijke handelingen" vertoont; hij is eerder ontslagen bij een effectenhandel en een boekhandel wegens diefstal.
* Juridische afwikkeling: De werkgever is bereid de zaak te laten rusten (geen aangifte) op voorwaarde dat de vader van de jongen toezicht op hem gaat houden. Dit duidt op een informele of vaderlijke afhandeling van jeugdcriminaliteit, hoewel de handgeschreven notities onderaan wijzen op interne administratieve afhandeling door het Marktwezen. Dit document stamt uit november 1941, tijdens de Duitse bezetting van Nederland in de Tweede Wereldoorlog. Hoewel de oorlog op de achtergrond aanwezig is, toont dit rapport vooral de dagelijkse gang van zaken op de Amsterdamse Centrale Markt en de werking van het lokale toezicht (het Marktwezen).

Interessant is de vermelding van de "toegangskaart voor de Centrale Markt". Tijdens de bezettingsjaren was de controle op de voedseldistributie en de handel streng gereguleerd. Een "knecht" zonder pasje kon de markt officieel niet op, wat verklaart waarom Jordens de hulp van een onbekende jongen nodig had. Het bedrag van 9 gulden was voor die tijd aanzienlijk (vergelijkbaar met ongeveer 60 tot 70 euro nu), wat de ernst van de verduistering voor een jonge knecht onderstreept. Het document geeft een inkijkje in de sociale controle en de rol van de familie (de vader) bij de tuchtering van jongeren in die periode.