Typoscript (doorslag/carbonkopie van een ambtelijke brief). 10 april 1942. VD/HG. [Handgeschreven: Extra]

20/12/1 N.
10 April 1942.

Maatregelen tegen overtreders
der maximumprijzen van groen-
ten.
den Heer Wethouder
voor de Levensmiddelen,
A l h i e r .

Onder verwijzing naar hetgeen werd besproken omtrent de te treffen voorzieningen in de gevallen, dat groentenhandelaren door de Prijsbeheersching werden gestraft met sluiting van de zaak en stillegging van de bedrijfsmiddelen acht ik het gewenscht het volgende onder Uw aandacht te brengen.

Tot nu toe was de voorziening der klanten van gesloten zaken op de volgende wijze geregeld. Van de sluiting van een zaak werd dezerzijds mededeeling gedaan aan de Vebena (voor aardappelen) en aan de Groentegrossierscombinatie (voor groenten); deze waren dan in staat om eenerzijds maatregelen te treffen, dat de uitgeslotenen niet meer door middel van derden in het bezit kwamen van aardappelen of van "gedistribueerde" groenten, terwijl anderzijds de hun toekomende rantsoenen c.q. toewijzingen werden verdeeld over de in hun omgeving gevestigde zaken, een en ander volgens een dezerzijds met de betrokken combinaties gemaakte afspraak. Verder is thans in voorbereiding het uitgeven van standplaatsen voor aardappelen en groenten vóór de bedoelde winkels aan kleinhandelaren, die uiteraard reeds in het bezit moeten zijn van de vereischte erkenningen (voor groenten van de Nederlandsche Groenten- en Fruitcentrale en voor aardappelen van "Centraal Belang") en ook overigens in staat moeten zijn het bedrijf naar behooren uit te oefenen.

Als gevolg van de huidige schaarschte heeft zich voor diverse niet voor officieele distributie in aanmerking komende artikelen de gewoonte ontwikkeld, dat de handelaren hun vaste klanten bij de bediening laten voorgaan; bij het artikel groenten hebben sommige handelaren daarbij als norm aangenomen, dat vaste klanten zijn, degenen, die ook hun aardappelen van dien winkelier betrekken. Voorschriften zijn hieromtrent door de Overheid echter niet uitgevaardigd. Een eventueele verplichting van den winkelier om aan iederen kooper te leveren werkt het loopen van het publiek van de eene zaak naar de andere, met als gevolg het vormen van files, in de hand. (dit beeld heeft zich in de stad voor de groentezaken, die aan iederen kooper leveren, thans ontwikkeld). Het vraagstuk is uiteraard zeer moeilijk en een goede oplossing ligt hier ook niet direct voor de hand. Dit document is een ambtelijk schrijven betreffende de handhaving van de voedselvoorziening tijdens de Duitse bezetting. De kern van het document is het beheer van de distributieketen wanneer winkeliers worden gesloten wegens prijsopdrijving (overtreding van de maximumprijzen).

De belangrijkste punten uit de analyse:
* Strafmaatregelen: De "Prijsbeheersching" trad streng op tegen woekerprijzen door winkels te sluiten.
* Toeleveringscontrole: Om te voorkomen dat gestrafte winkeliers via een achterdeur toch aan voorraden kwamen, werden organisaties als Vebena en de Groentegrossierscombinatie direct ingeschakeld om de bevoorrading stop te zetten.
* Nieuwe noodoplossing: Men bereidde het plaatsen van tijdelijke standplaatsen (kramen) voor de gesloten winkels voor, zodat de buurtbewoners nog steeds hun producten konden kopen bij erkende handelaren.
* Sociaal probleem: Het document beschrijft een dilemma: winkeliers gaven voorrang aan "vaste klanten" (koppelverkoop van aardappelen en groenten). Hoewel niet officieel toegestaan, vreesde de overheid dat het verbieden hiervan zou leiden tot nog langere wachtrijen ("files") doordat mensen van winkel naar winkel zouden trekken. In april 1942 was de schaarste in bezet Nederland al aanzienlijk. Het distributiestelsel draaide op volle toeren om de bevolking van basisbehoeften te voorzien en de zwarte markt in te dammen. De "Prijsbeheersching" was de instantie die toezag op de naleving van de vastgestelde prijzen.

Het document geeft een uniek inkijkje in de logistieke en sociale hoofdpijn van de gemeentelijke overheid (waarschijnlijk Amsterdam, gezien de schaal van de problematiek en de term 'Wethouder voor de Levensmiddelen'). Het woord "files" wordt hier gebruikt in de oorspronkelijke betekenis van rijen wachtende mensen voor een winkel, een straatbeeld dat kenmerkend zou blijven voor de rest van de oorlogsjaren. De genoemde instanties zoals de Vebena en de Nederlandsche Groenten- en Fruitcentrale waren typische "ordenaars" die door de bezetter waren ingesteld of gelijkgeschakeld om de economie te controleren.