Brief (ambtelijk schrijven) 10 april 1942 Dienst van het Marktwezen, Amsterdam (Jan van Galenstraat 14) [Briefhoofd met wapen van Amsterdam]
MARKTWEZEN AMSTERDAM VD/HG.

TELEFOONNUMMER 85151
VERZOEKE BIJ BEANTWOORDING DATUM EN NUMMER TE VERMELDEN

No. 20/12/1 M.
BIJLAGE
ONDERWERP :
Maatregelen tegen overtreders der maximumprijzen van groenten.

AMSTERDAM (W.) 10 April 1942.
JAN VAN GALENSTRAAT 14

AAN den Heer Wethouder voor de Levensmiddelen, A l h i e r .

[Handgeschreven aantekeningen in de linker marge, grotendeels onleesbare initialen en data, o.a. "27/4"]

[Paarse stempel linksonder:]
De Wethouder voor de Levensmiddelen, Wasch- en Schoonmaak-, Bad- en Zweminrichtingen stelt deze in handen van: den Heer fun. Adviseur voor Voedings- en Distributie-aangelegenheden om advies.
A'dam, 20 April 1942

Onder verwijzing naar hetgeen werd besproken omtrent de te treffen voorzieningen in de gevallen, dat groentenhandelaren door de Prijsbeheersching werden gestraft met sluiting van de zaak en stillegging van de bedrijfsmiddelen acht ik het gewenscht het volgende onder Uw aandacht te brengen.

Tot nu toe was de voorziening der klanten van gesloten zaken op de volgende wijze geregeld. Van de sluiting van een zaak werd dezerzijds mededeeling gedaan aan de Vebena (voor aardappelen) en aan de Groentegrossierscombinatie (voor groenten); deze waren dan in staat om eenerzijds maatregelen te treffen, dat de uitgeslotenen niet meer door middel van derden in het bezit kwamen van aardappelen of van "gedistribueerde" groenten, terwijl anderzijds hun toekomende rantsoenen c.q. toewijzigingen werden verdeeld over de in hun omgeving gevestigde zaken, een en ander volgens een dezerzijds met de betrokken combinaties gemaakte afspraak. Verder is thans in voorbereiding het uitgeven van standplaatsen voor aardappelen en groenten vóór de bedoelde winkels aan kleinhandelaren, die uiteraard reeds in het bezit moeten zijn van de vereischte erkenningen (voor groenten van de Nederlandsche Groenten- en Fruitcentrale en voor aardappelen van "Centraal Belang") en ook overigens in staat moeten zijn het bedrijf naar behooren uit te oefenen.

Als gevolg van de huidige schaarschte heeft zich voor diverse niet voor officieele distributie in aanmerking komende artikelen de gewoonte ontwikkeld, dat de handelaren hun vaste klanten bij de bediening laten voorgaan; bij het artikel groenten hebben sommige handelaren daarbij als norm aangenomen, dat vaste klanten zijn, degenen, die ook hun aardappelen van dien winkelier betrekken. Voorschriften zijn hieromtrent door de Overheid echter niet uitgevaardigd. Een eventueele verplichting van den winkelier om aan iederen kooper te leveren werkt het loopen van het publiek van de eene zaak naar de andere, met als gevolg het vormen van files, in de hand. (dit beeld heeft zich in de stad voor de groentezaken, die aan iedereen kooper leveren, thans ontwikkeld). Het vraagstuk is uiteraard zeer moeilijk en een goede oplossing ligt hier ook niet direct voor de hand.

[Onderaan:] A.Z. MODEL NO. 8. 10.000-9-'39-526. * Kern van het document: De brief rapporteert over de logistieke en sociale gevolgen van het sluiten van groentewinkels die zich niet aan de prijsvoorschriften hielden. Het Marktwezen probeert te voorkomen dat de distributie in het honderd loopt wanneer een winkelier wordt gestraft.
* Handhavingsmechanisme: Er is sprake van een dubbele straf: de winkel wordt gesloten door de 'Prijsbeheersing' en de toeleveringsorganisaties (Vebena, Groentegrossierscombinatie) zorgen ervoor dat de betreffende handelaar ook via omwegen geen voorraden meer krijgt.
* Logistieke oplossing: Om de buurtbewoners van een gesloten zaak te bedienen, wordt voorgesteld om 'standplaatsen' (tijdelijke verkooppunten) voor de gesloten winkels in te richten.
* Maatschappelijke spanning: De brief signaleert een vorm van informele distributie waarbij winkeliers hun 'vaste klanten' bevoordelen. Dit leidde tot een vorm van koppelverkoop (alleen groenten krijgen als je er ook aardappelen koopt). Het Marktwezen waarschuwt dat een strikte leveringsplicht aan iedereen zal leiden tot enorme rijen ("files") door de stad. * Oorlogstijd en Schaarste: In april 1942 was de Duitse bezetting bijna twee jaar gaande. De schaarste aan voedsel nam toe, waardoor het distributiestelsel en de prijscontrole (maximumprijzen) cruciaal werden voor de openbare orde.
* Locatie: De Jan van Galenstraat was de locatie van de Centrale Markthallen in Amsterdam, het hart van de voedseldistributie in de stad.
* Organisaties: De genoemde organisaties zoals de Nederlandsche Groenten- en Fruitcentrale waren onderdeel van de onder Duits toezicht staande organisatie van de voedselvoorziening.
* Taalgebruik: Het document is opgesteld in de toen gangbare formele ambtelijke stijl, met woorden als 'dezerzijds', 'eenerzijds' en 'bedrijfsmiddelen'. Het gebruik van het woord "files" voor rijen wachtende mensen is een interessante vroege toepassing van deze term in een stedelijke context van schaarste. De genoemde organisaties zoals de Nederlandsche Groenten- en Fruitcentrale waren onderdeel van de onder Duits toezicht staande organisatie van de voedselvoorziening.