Politierapport / Proces-verbaal. 20 juni 1942 (datering in stempel/kop). Nº 2a/39/1 M. 1942 20/6

Onderwerp: Groente buiten de Centrale Markt om koopen en verkoopen tegen te hooge prijzen.

Rapport.
Aan den Directeur van het Marktwezen.

Ondergeteekende, Hendrik van den Berg, agent van politie, dienstdoende aan het politiebureau Marnixstraat № 148 te Amsterdam constateerde dat Hendrik Hibbertsma, geboren te Amsterdam, 21 September 1900, van Nederlandsche nationaliteit en geen voormalig Duitsch staatsburger, van beroep groentehandelaar, wonende de Clercqstraat № 19 huis te Amsterdam, op 16 Juni 1942 ten 15.45 in zijn in bovengenoemd perceel gevestigde groentewinkel rabarber verkocht à dertig (30) cent per kilogram. De officieele prijzen waren vlg. Paragon grossiersprijs f 10 per 100 kilogram en andere soorten f 9.- per 100 kilogram; de kleinhandelprijzen waren respectievelijk 13 en 12 cent per kilogram. Hibbertsma verklaarde mij dat hij dienzelfden morgen van Cornelis Scheltus, geboren te Oud-Karspel, 28 October 1909, van Nederlandsche nationaliteit, geen voormalig Duitsch staatsburger en geen jood, (In de marge toegevoegd: van beroep groentehandelaar, en wonende Argonautenstraat 1 huis te Amsterdam) telefonisch 1000 kilogram rabarber gekocht had à 22 1/2 cent per kilogram; dat zijn bediende M. P. de Bruin, 18 jaar, wonende Tuinstraat 193 huis te Amsterdam en zijn zoon Hendrik Hibbertsma, oud 17 jaar de partij vanaf een terrein aan de Witsenstraat te Amsterdam gehaald hadden; en dat hij de Bruin f 200 meegegeven had om Scheltus te betalen en dat Scheltus nog f 25 aan hem moest betalen en dit thans verrekende. De Bruin en Hibbertsma Jr. verklaarden dat zij de partij aldaar gehaald hadden. De Bruin verklaarde aan Scheltus f 200 betaald te hebben. Hibbertsma Jr. verklaarde te hebben gezien dat de Bruin f 200 aan Scheltus betaalde. Scheltus verklaarde 1500 kilogram rabarber van Jacob Vet, oud +- 25 jaar, grossier in groente en aardappelen, wonende te Oud-Karspel à 9 cent per kilogram gekocht te hebben en daarvan 1000 kilogram aan Hibbertsma à 10 cent per kilo, Dit document is een getailleerd verslag van een opsporingsonderzoek naar prijsopdrijving en distributiefraude tijdens de Tweede Wereldoorlog.

De kern van de overtreding:
De groenteman Hendrik Hibbertsma verkocht rabarber voor 30 cent per kilo, terwijl de vastgestelde maximumprijs (kleinhandelsprijs) slechts 12 à 13 cent bedroeg. Dit is een overschrijding van meer dan 100%.

De handelsketen:
Het rapport legt de hele keten bloot:
1. Jacob Vet (grossier uit de "groentetuin" Oud-Karspel) verkoopt voor 9 cent aan Scheltus.
2. Cornelis Scheltus beweert voor 10 cent door te verkopen aan Hibbertsma (hoewel Hibbertsma zelf rept over 22,5 cent, wat duidt op een "zwarte" winstmarge of een discrepantie in de verklaringen).
3. Hendrik Hibbertsma verkoopt het uiteindelijk voor 30 cent aan de consument.

Opvallend is de administratieve precisie waarmee de etniciteit ("geen jood") en de voormalige nationaliteit worden genoteerd, wat typerend is voor documenten uit de bezettingsperiode. Tijdens de Duitse bezetting van Nederland (1940-1945) was er sprake van een strikt geleide economie. Om schaarste te beheersen en inflatie te voorkomen, stelde de overheid (onder toezicht van de bezetter) maximumprijzen vast voor nagenoeg alle levensmiddelen. Groente en fruit moesten via de Centrale Markt verhandeld worden.

De "zwarte handel" tierde welig omdat handelaren via directe lijnen (zoals hier met een grossier uit Oud-Karspel) de officiële kanalen omzeilden om hogere winsten te behalen. De politie en de "Prijsbeheersing" controleerden hier streng op. Dergelijke rapporten werden doorgestuurd naar de Directeur van het Marktwezen voor verdere sancties, zoals hoge boetes of zelfs sluiting van de winkel. De rabarber, een seizoensproduct, was blijkbaar in juni 1942 een gewild object voor deze illegale handel.