Ambtsbericht / Rapport van een controleur. 18 september 1942. [Links boven:]
№ 77/74/1 M. 1942 22/9

[Rechts boven handgeschreven:]
M. Limburg [?]
[Monogram/vinkje]

R A P P O R T .

Op Donderdag 17 September 1942, heb ik, controleur Boon, in opdracht van den Heer Steenbeek, een onderzoek ingesteld betreffende een telefonische mededeeling, dat het personeel van de kooper G.F.Dam, wonende en zaak drijvende ACHILLESSTRAAT 89, uien en pruimen tegen veel te hoogen prijs van- af hun handkar aan de klanten te hebben afgeleverd.

Uit het door mij ingestelde onderzoek bleek mij het volgende: Mevrouw van Wijk en Mevrouw van Royen, respectievelijk wonende Argonautenstraat 42 II en 42 III, verklaarden mij het volgende:

In de zaak van Dam is regelmatig weinig te koop. Hedenmorgen waren wij in voornoemde zaak om inkoopen te doen en toen wij daar stonden kregen wij de lucht van uien, waarop wij aan Dam vroegen of hij ook uien te koop had. Dam deelde ons mede dat hij geen uien te koop had. 's Middags omstreeks 3 uur stond de kar van Dam in de Achillesstraat. De zoon en de knecht leverden aan de klanten op straat in kranten gewikkelde pakjes af. Ik nam ook een pakje en het bleek mij dat de inhoud bestond uit een kilo uien. Tevens nam ik een ½ kg pruimen er bij. Ik moest voor de uien f.0.50 en voor de pruimen f035 betalen. Alzoo betaalde ik f0,85.

Deze prijzen was volgens ons te hoog reden waarom wij de Directie van het Marktwezen van dit geval in kennis stelden.

Omstreeks 5.30 uur hoorde ik de knecht van Dam, genaamd H.R.Versteeg, die na eenig draaien mij bekende dat hij uien voor f.0,50 per kilo en pruimen voor f.0,35 per pond verkocht had. In de kelder van perceel Achillesstraat 89 tref ik bij onderzoek een party uien aan, welke party bestond uit 7 zakken elk van 20 kilogram. Deze uien zijn door mij voorloopig in beslag genomen. Ik heb deze zaak verder overgedragen aan de ambtenaar van de prijsbeheersching genaamd Stevertse, thans kan ik U nog mededeelen dat de Gebr.Dam en wel G.F.Dam, Th. Dam, A.M.Dam, en C.W.Dam allen uien in huis hebben, die volgens de verklaring van G.F.Dam aan Stevertse en mij voor minstens f.0.35 per kilogram door de Dam gekocht zijn. Bovengenoemde personen zijn alle vier bekend als kooper op de Centrale Markt.

Vrijdagochtend deelde Stevertse mij mede, dat de leverancier van de uien bij hem nu bekend was.

Amsterdam, 18 September 1942.
De Controleur,

[handtekening] J.P.N. Boon.
(J.P.N.Boon).

[Links onder:]
[Monogram/paraaf]

Aan den Heer Bedrijfschef
B.H.Marktwezen.

[Handgeschreven in rood/bruin onderaan:]
Hierin zit ook zaak van CCD nl. hoe zijn gebr. Dam aan de uien gekomen. Afschrift af CCD waarin op bovenstaande wordt gewezen. Zaak aan Louwes tot rapport CCD (event./ bericht prijsbeheersing) 25-9-42 * Kern van de zaak: Het rapport beschrijft een geval van illegale handel en prijsopdrijving tijdens de Duitse bezetting. De firma Dam wordt ervan beschuldigd uien en pruimen 'onder de toonbank' te verkopen vanuit een handkar tegen prijzen die aanzienlijk boven de vastgestelde tarieven lagen, terwijl zij in de winkel beweerden geen voorraad te hebben.
* Bewijslast: Het rapport steunt op getuigenverklaringen van buurtbewoners (Mevr. van Wijk en Mevr. van Royen) en een bekentenis van de knecht (H.R. Versteeg). Er is 140 kg uien in beslag genomen.
* Betrokken instanties: De zaak wordt gecoördineerd tussen het Marktwezen, de Prijsbeheersching (vertegenwoordigd door dhr. Stevertse) en de CCD (Centrale Crisis Controle Dienst).
* Taalgebruik: Het document hanteert een zakelijke, ambtelijke stijl die kenmerkend is voor rapportages van controlerende instanties uit die periode. Opvallend is de gedetailleerde weergave van prijzen (f. 0,50 per kilo uien) en de namen van alle betrokken broers Dam. Dit document is een direct product van de oorlogseconomie in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog (1940-1945). Door schaarste stelde de bezetter strikte distributieregels en maximumprijzen vast om de voedselvoorziening te controleren en inflatie tegen te gaan.

• Zwarte Handel: Het verkopen van goederen buiten de officiële kanalen om, of tegen hogere prijzen dan toegestaan, werd streng vervolgd. De "handkar" fungeerde hier als een mobiel verkooppunt om detectie in de eigenlijke winkel te vermijden.
• Sociale Controle: Het onderzoek startte naar aanleiding van een "telefonische mededeeling" (vermoedelijk een tip van een burger). Dit illustreert de hoge mate van sociale controle en de bereidheid van burgers om prijsopdrijving te melden in tijden van gebrek.
• Louwes: De handgeschreven aantekening noemt "Louwes". Dit verwijst zeer waarschijnlijk naar S.L. Louwes, de directeur-generaal van de Voedselvoorziening, die een cruciale rol speelde in de organisatie van de Nederlandse voedseldistributie tijdens de bezettingsjaren.
• CCD: De Centrale Crisis Controle Dienst was belast met het opsporen van overtredingen van de distributiewetten. De link met de CCD suggereert dat men niet alleen de prijsopdrijving wilde aanpakken, maar ook de herkomst van de partij uien (de illegale keten) wilde onderzoeken.