Proces-verbaal / Rapport van politie/controleurs. R A P P O R T

Op Vrijdag 25 September 1942, omstreeks 12.20 uur n.m, werd ons, ondergeteekenden, controleurs Boon en Felthuis, door koopers F. Hollander en H.P.J. Henrich, respectievelijk wonende Sassenhemstraat 52 huis en 18/1 alhier aangifte gedaan en verklaarden zij, dat zij des morgens bij het toegangshek van de Centrale Markt een kar met groente hadden overgegeven aan een hen van aanzien bekend persoon, welke persoon deze handkar moest bezorgen aan de winkel van Henrich, gevestigd Rietwijkerstraat 18, en waarop zich de handel bevond van hen beiden. Waar zij aan dien persoon de kar met groenten hadden overgegeven om omstreeks 10 uur v.m en hij hiermede om 12 uur nog niet in de Rietwijkerstraat was verschenen, vermoedden zij, dat hij de kar met groente had verduisterd en verzochten ons een onderzoek te willen instellen, hetgeen wij hebben gedaan.
Aanvankelijk hadden wij hiertoe maar geringe aanwijzingen doch op Zaterdag 26 September vernamen wij, dat een zekeren Been de handkar zou hebben aangenomen. Naar aanleiding hiervan hebben wij op Zaterdag 26 September een foto vertoond aan beide aangevers van een bij onzen dienst bekend persoon genaamd: Gijsbert Lammert Been, geboren te Amsterdam 10 April 1918, kruier en wonende Egelantierstraat 166 huis alhier. Beide aangevers herkenden Been als dezen denzelfden aan wie zij de handkar hadden medegegeven. Hoewel wij, rapporteurs, op Zaterdag 26 en Zondag 27 September getracht hebben Been aan te houden, gelukte ons dit eerst op Maandag 28 September. Been ontkende de kar met groente van beide aangevers te hebben verduisterd en verklaarde deze te hebben bezorgd aan het hem opgegeven adres.
Nu was ons door een kooper medegedeeld, dat twee personen in de Borgerstraat alhier een handkar met groente hadden leegverkocht. Dit leek ons een aanwijzing en zijn wij met Been naar de Borgerstraat gegaan alwaar de kooper die de mededeeling had gedaan door ons is gehoord. Deze kon evenwel niet met zekerheid verklaren, dat Been een van degene was geweest, die groente van een handkar had verkocht. Ten einde het onderzoek behoorlijk te kunnen voortzetten, hebben wij Been overgebracht naar het Bureau van Politie aan den Admiraal de Ruyterweg alwaar hij op last van den Commissaris van Politie in verzekering is gesteld. Hierop hebben wij ons weer naar de Borgestraat begeven en daar bij verschillende personen geinformeerd. Drie van hen verklaarden te hebben gezien, dat door twee personen op Vrijdag 25 September, omstreeks 10,45 uur v.m groente was verkocht van een handkar welke had gestaan in de Borgerstraat hoek Tollenstraat. De personen zijn op ons verzoek naar genoemd Politie Bureau gekomen en herkenden zij Been als een van de verkoopers.
Been thans wel begrijpende, dat verder ontkennen niet meer hielp gaf toe de geheele kar met groente te hebben leegverkocht, waarna hij de handkar had neergezet op de Bilderdijkkade ter hoogte van de Jac. Van Lennepkade, alwaar de kar ook is terug gevonden. Bij onderzoek is ons voorts gebleken, dat een broer van Been, genaamd Johannes Bertus Been, geboren te Amsterdam 29 Januari 1925, wonende Egelantierstraat 166 huis, zijn broer behulpzaam is geweest bij het rijden en het leegverkoopen van de handkar met groente. Ook kwam toen vast te staan, dat zij aan een derde 8 kisten spercieboonen, welke deel uitmaakte van de lading, ineens hadden verkocht aan een persoon, genaamd: Johannes Josephus Wolkers, geboren te Amsterdam 28 November 1915, schilder van beroep en wonende Borgerstraat 126/11. Deze heeft de 8 kisten spercieboonen van Gijsbert Been gekocht voor f 6,- per kist. Aanvankelijk zou het in de bedoeling van Wolkers geweest zijn om deze spercieboonen voor inmaak te gebruiken, doch toen hem bleek, dat zij daar niet geschikt voor waren heeft hij de boonen op zijn beurt weer overgedaan aan kooper: Cornelis Molenwijk, geboren te Zoetermeer 31 Augustus 1908, groentehandelaar, wonende Borgerstraat 130/11 alhier. * Misdrijf: Verduistering van een handkar met groenten en de illegale verkoop (heling) van de inhoud.
* Modus Operandi: De verdachte, een bekende kruier (Gijsbert Been), nam op de Centrale Markt in Amsterdam een lading groenten aan om deze naar een winkel te brengen. In plaats daarvan verkocht hij samen met zijn jongere broer de handel op straat (Borgerstraat) aan particulieren en een schilder.
* Bewijsvoering:
* Fotoconfrontatie met de aangevers.
* Getuigenverklaringen van buurtbewoners in de Borgerstraat.
* De handkar werd aangetroffen op de aangegeven locatie (Bilderdijkkade).
* Uiteindelijke bekentenis van de hoofdverdachte.
* Economische waarde: Er wordt specifiek gesproken over 8 kisten sperziebonen die voor 6 gulden per kist zijn verkocht. Dit rapport dateert uit september 1942, midden in de Tweede Wereldoorlog tijdens de Duitse bezetting van Nederland. Deze context is cruciaal voor het begrijpen van het document:

1. Voedseldistributie: In 1942 was de voedselvoorziening in Nederland reeds streng gereguleerd via het distributiestelsel. Het "leegverkopen" van een kar groenten op straat buiten de officiële kanalen om was niet alleen diefstal/verduistering, maar ook een economisch delict tegen de distributiewetten.
2. De Centrale Markt: Dit was het hart van de Amsterdamse voedselvoorziening (tegenwoordig het Food Center Amsterdam aan de Jan van Galenstraat). Controle op wat de markt verliet, was essentieel voor de bezetter en de Nederlandse autoriteiten om de zwarte handel te beperken.
3. Politie en Controle: Het document noemt "controleurs" en het politiebureau aan de Admiraal de Ruyterweg. De politie hield zich in deze periode intensief bezig met het bestrijden van de zwarte handel, die ontstond door de schaarste.
4. Sociaal-economische nood: De diefstal door de gebroeders Been (beiden wonend in de Jordaan, Egelantierstraat) kan gezien worden tegen het licht van de toenemende armoede en schaarste in de volksbuurten van Amsterdam tijdens de oorlogsjaren. * Controleurs: Boon en Felthuis. Politie