Proces-verbaal (politierapport) 1 november 1940 PRO JUSTITIA.
Marktwezen No.
POLITIE TE AMSTERDAM.
2e Sectie 2e afdeeling.
No.

PROCES-VERBAAL.
(onderstreept met stippellijn)

Proces-verbaal contra Leendert van Wijk, oud 20 jaar, groentenhandelaar, wonende Bilderdijkstraat 187 III te Amsterdam-West, verdacht van diefstal van 18 zakken uien, 10 zakken koolrapen, 7 zakken winterwortelen, 4 kratten roode kool en 4 zakken spruiten, gepleegd op 31 October 1940 en verdacht van diefstal van 26 zakken groote zandaardappelen, gepleegd op 7 October 1940, beide op de Centrale Markt te Amsterdam.

Op Vrijdag 1 November 1900 veertig omstreeks 9 uur v.m. werd mij, ondergeteekende Barend Felthuis, ambtenaar bij het Marktwezen te Amsterdam, tevens onbezoldigd veldwachter dezer gemeente, dienstdoende op de Centrale Markt aan de Jan van Galenstraat alhier, door Andries Wagenaar, knecht, wonende Sint Pancras No. 295 (N.H.) oud 21 jaar, aangifte gedaan en verklaarde hij als volgt: "Ik ben als knecht in dienst van den groentengrossier A. Ootjers, wonende Oosterstraat 49 te Noord-Scharwoude, die op de Centrale Markt aan de Westzijde plaats 19 in huur heeft voor de uitoefening van zijn bedrijf. Ik behartig daar geheel de zaak voor Ootjers. Op Donderdag 31 October 1940 omstreeks 4 uur n.m. heb ik genoemde verkoopplaats verlaten en mij naar mijn woonplaats begeven. Vóóraf had ik een partij wintergroenten bestaande uit uien, wortelen, koolrapen en roode kool, die ik niet had verkocht, met een dekzeil afgedekt. Toen ik hedenmorgen om ongeveer 7.30 uur weer op genoemde verkoopplaats aankwam, bemerkte ik dat het dekzeil was opgeslagen, terwijl mij bij onderzoek tevens bleek, dat van de genoemde partij wintergroenten 18 zakken uien, 10 zakken koolrapen, 7 zakken winterwortelen en 4 kratten roode kool verdwenen waren. Verschillende van de zaken zijn gemerkt met "A.W. 50", terwijl op de kratten waar de roode kool in zat, mijn naam vermeld staat. Waar ik verantwoordelijk ben voor deze goederen zal ik hierdoor een schade lijden van ongeveer f 60,-. Bij wederzien zal het mij zeer wel mogelijk zijn de door mij vermiste goederen te herkennen. Ik verzoek U een onderzoek te willen doen en indien hiertoe termen aanwezig tegen de(n) eventueele(n) dader(s) een strafrechtelijke vervolging in te stellen. Na voorlezing en volharding teeken ik deze verklaring met U."

(Geteekend: B. Felthuis en A. Wagenaar)

Tegelijk met Wagenaar deed Hendrik Bras, oud 27 jaar, grossier in groenten, gevestigd op de Centrale Markt (plaats 18 aan de Westzijde) en wonende Oosterstraat 24 te Noord-Scharwoude mij, verbalisant, aangifte en verklaarde hij als volgt: "Op 31 October 1940 omstreeks 4 uur n.m. heb ik mijn verkoopplaats aan de Centrale Markt verlaten om mij naar mijn woonplaats begeven. Toen ik hedenmorgen omstreeks 7.30 uur weer op genoemde plaats aankwam, bleek mij bij onderzoek, dat van de goederen, die ik daar had achtergelaten, 4 zakken spruitkooltjes verdwenen waren. Deze zakken waren gemerkt "Leo". Ik heb aan niemand toestemming gegeven deze zakken spruitkooltjes weg te nemen, noch daar op andere wijze over te beschikken. Door het verdwijnen van deze spruitkooltjes ben ik benadeeld voor een bedrag van f 16,-. Bij wederzien zal het mij wel mogelijk zijn de door mij vermiste zakken met spruitkooltjes te herkennen. Ook ik verzoek U een onderzoek te willen doen en indien hiertoe termen aanwezig tegen de(n) eventueele(n) dader(s) een strafrechtelijke vervolging in te stellen. Na voorlezing en volharding teeken ik deze verklaring met U."

(Geteekend: B. Felthuis en H. Bras)

Op 1 November 1940, omstreeks 11.45 uur v.m. werd mij, verbalisant in het kaartenkantoor van de Centrale Markt door beide voornoemde aangevers nog medegedeeld, dat zij van twee aardappelenverwerkers hadden vernomen, dat een zekere Van Wijk, die in Amsterdam-Noord kleinhandel zou drijven met groenten, op 31 October 1940 omstreeks 4.40 uur n.m. de Centrale Markt had verlaten met een handkar, die zwaar beladen was met zakken wortelen en uien. Deze aardappelenverwerkers zouden op de Centrale Markt hebben gezien, dat bedoelde Van Wijk zich even te voren met een ledige handkar had bevonden ter hoogte van plaats 19 aan de Westzijde van de Centrale Markt. Voorts verklaarden de aangevers mij nog, dat een karrenbaas in... (tekst loopt af onderzijde pagina)

--- * Taalgebruik: Het document is opgesteld in de formele, ambtelijke stijl van de vroege 20e eeuw (bijv. "onbezoldigd veldwachter", "hiertoe termen aanwezig", "na voorlezing en volharding"). De spelling volgt de vooroorlogse conventies (bijv. "teeken", "medegedeeld").
* Inhoud: Het betreft een aangifte van grootschalige diefstal van groenten. De diefstal vond plaats in de nacht van 31 oktober op 1 november 1940. Opvallend is de gedetailleerde lijst van goederen en de specifieke merken op de zakken ("A.W. 50" en "Leo"), wat essentieel was voor de bewijsvoering.
* De dader: Leendert van Wijk wordt direct als verdachte aangemerkt op basis van getuigenverklaringen van "aardappelenverwerkers" die hem kort na sluitingstijd met een zwaarbeladen handkar hebben gezien bij de specifieke kraampjes (plaats 18 en 19).
* Financiële waarde: De schade van f 60,- en f 16,- was voor die tijd aanzienlijk; ter vergelijking, een gemiddeld weekloon lag toen rond de f 20,- à f 30,-.

--- * Tijdsgeest: Het document dateert van november 1940, enkele maanden na het begin van de Duitse bezetting van Nederland. Hoewel de schaarste nog niet zo extreem was als later in de oorlog, was controle op voedseldistributie en diefstal op de Centrale Markt een prioriteit voor de politie.
* Locatie: De Centrale Markt aan de Jan van Galenstraat (geopend in 1934) was het kloppend hart van de Amsterdamse voedselvoorziening. Veel handelaren kwamen uit de regio Noord-Scharwoude (de "Langedijker" tuinbouwstreek), zoals ook de aangevers in dit proces-verbaal.
* Rechtshistorie: De term "Pro Justitia" en de rol van de "onbezoldigd veldwachter" tonen de juridische structuur van de markpolitie aan. Dit type documenten vormt een belangrijke bron voor de sociaal-economische geschiedenis van Amsterdam tijdens de bezettingsjaren. A. Ootjers A. Wagenaar B. Felthuis H. Bras Marktwezen Politie