Proces-verbaal (Politierapport) 15 en 16 september 1941 PRO JUSTITIA.
Marktwezen No. 77/58/4 M. 1941

POLITIE TE AMSTERDAM.
2e sectie 2e afdeeling.

Gezien
[Handtekening/Paraaf]

PROCES-VERBAAL.

Proces-verbaal contra Cornelis Johannes Hijland, oud 19 jaar, fietsknecht, wonende Cabotstraat 7 te Amsterdam-West, verdacht van diefstal van 32 ledige zakken, gepleegd op Maandag, 15 September 1941 op de Centrale Markt te Amsterdam en contra Willem Lodovicus Tolman, oud 18 jaar, knecht en wonende Krommeniestraat 9 te Amsterdam-Centrum, verdacht van medeplichtigheid aan dien diefstal, ten nadeele van Cornelis Bras, oud 35 jaar, grossier in groenten, wonende Oosterstraat 46 te Noord-Scharwoude (N.H.)

Op Dinsdag 16 September 1941 omstreeks 8.55 uur des voormiddags, werd mij ondergetekende, Berend Felthuis, ambtenaar bij het Marktwezen te Amsterdam, tevens onbezoldigd veldwachter dezer gemeente, dienstdoende op de Centrale Markt aan de Jan van Galenstraat alhier, door een mij bekend persoon, die mij later desgevraagd opgaf te zijn genaamd: Cornelis Bras, oud 35 jaar, grossier in groenten, gevestigd in het pakhuis B 15 van de Centrale Markt en wonende Oosterstraat 46 te Noord-Scharwoude, aangifte gedaan en verklaarde hij als volgt: "Voor de uitoefening van mijn bedrijf heb ik van het Marktwezen pakhuis B 15 van de Centrale Markt in huur. Op Maandag 15 September 1941 omstreeks 6.15 uur des voormiddags had ik mijn vrachtauto aan de achterzijde van mijn pakhuis geparkeerd. Op deze vrachtauto bevonden zich ondermeer 52 ledige zakken voorzien van mijn naam. Toen ik op 15 September 1941 na het beëindigen van de markt om ongeveer 9.45 uur des voormiddags weer bij mijn vrachtauto kwam, bleek mij, dat de 32 zakken verdwenen waren. Mijn knecht, Adrianus Bruines, die ondermeer belast is met het in ontvangst nemen van ledige kisten en zakken, verklaarde mij desgevraagd dat hij op denzelfden morgen van twee hem van aanzien bekende jongemannen respectievelijk 13 en 19 ledige zakken in ontvangst had genomen en aan deze jongemannen het bedrag aan statiegeld, respectievelijk f 13,— en f 19,— had uitbetaald. Ik heb aan niemand toestemming gegeven om de 32 zakken van mijn vrachtauto weg te nemen, noch daar op andere wijze over te beschikken. Ik verzoek U een onderzoek te willen doen en mocht blijken, dat de twee bedoelde jongemannen mijn zakken hebben weggenomen, indien hiertoe termen aanwezig tegen hen een strafrechtelijke vervolging in te stellen. Na voorlezing volhard ik bij deze verklaring en teeken haar met U."

[Handtekening] Felthuis
[Handtekening] C. Bras

Naar aanleiding van bovengemelde aangifte hoorde ik op 16 September 1941, Adrianus Bruines, oud 43 jaar, knecht in dienst bij Bras en wonende Bosch en Lommerweg 22 te Amsterdam-West, op wiens aanwijzing ik, op het terrein van de Centrale Markt heb aangehouden twee mij onbekende jongemannen, die mij later desgevraagd opgaven respectievelijk te zijn genaamd:

CORNELIS JOHANNES HIJLAND,
geboren te Amsterdam, 9 September 1922, FIETSKNECHT, wonende Cabotstraat 7 II te Amsterdam-West en:

WILLEM LODOVICUS TOLMAN,
geboren te Amsterdam, 26 Mei 1923, KNECHT, wonende Krommeniestraat 9 III te Amsterdam-Centrum.

Bruines verklaarde mij desgevraagd als volgt: "Ik ben als knecht in dienst bij den grossier Bras en ondermeer belast met het van kooplieden of hun personeel in ontvangst nemen van ledige kisten en zakken. Het statiegeld van de door mij in ontvangst te nemen emballage wordt ook door mij uitbetaald. Op 15 September omstreeks 9 uur des voormiddags verscheen Hijland bij het pakhuis met 13 ledige zakken, welke hij bij mij inleverde. waar deze zakken, gezien het... Dit document betreft een proces-verbaal van diefstal en verduistering van emballage (zakken) op de Centrale Markt in Amsterdam tijdens de Tweede Wereldoorlog. De casus is opmerkelijk vanwege de brutaliteit: de daders stalen 32 lege zakken van de vrachtwagen van Cornelis Bras en leverden deze vrijwel direct daarna in bij de knecht van diezelfde Bras (Adrianus Bruines) om het statiegeld (1 gulden per zak) op te strijken.

De rollen zijn als volgt verdeeld:
* Hijland en Tolman zijn de jonge verdachten (18 en 19 jaar).
* Bras is de gedupeerde ondernemer die aangifte doet.
* Bruines is de getuige die onwetend het statiegeld heeft uitbetaald voor gestolen goederen van zijn eigen werkgever.
* Felthuis is de rapporterend ambtenaar. * Tijdsgeest: September 1941. Nederland is bezet door nazi-Duitsland. Grondstoffen en materialen zoals jute zakken waren schaars en vertegenwoordigden een aanzienlijke waarde, wat verklaart waarom er statiegeld op zat en waarom het een doelwit voor diefstal was.
* Locatie: De Centrale Markt in Amsterdam (nu het Food Center Amsterdam aan de Jan van Galenstraat) was het logistieke hart van de voedselvoorziening in de stad.
* Justitie: De term "Pro Justitia" en de betrokkenheid van een "onbezoldigd veldwachter" tonen de formele juridische afhandeling van kleine criminaliteit in die periode. Opvallend is dat de verdachten direct werden herkend door hun "aanzien" (uiterlijk), wat wijst op het feit dat zij vaker op de markt aanwezig waren. C. Bras Marktwezen Politie