Ambtsverslag / Rapport van controle. 27 mei 1941. No. 97/3/1 M. 1941 29/5
H. Müller

Rapport contrôle sigarenmakers.

Ondergetekende, J. van Beem, controleur bij het Marktwezen, rapporteert U dat hedenmiddag door den heer Steunbeek en hem contrôle is gehouden over de, in de Hal gevestigde sigarenmakers.
Gelijk uit de hierbij gaande lijst blijkt waren twee personen niet in het bezit van een legitimatiekaart, namelijk:
J. van Beem Jr., kamer 125; deze heeft de toezegging gedaan zoo spoedig mogelijk een kaart te zullen aanvragen.
en J. Waterman, kamer 140; deze deelde mede slechts voor één dag bij zijn broer J.M. Waterman werkzaam te zijn, doch dat hij eigenlijk in dienst is bij A. Waterman, wonende Nieuwe Achtergracht 63.

De volgende patroons blijken méér dan één knecht te hebben:
J. Stouwer : 3 man
B. Ephraim : 2 man
I. Relie : 2 man
J. Verdoner : 2 man
en mocht J. Waterman bij zijn broer werkzaam blijven; ook J.M. Waterman : 2 man

G. Waas is nog steeds niet aanwezig wegens ziekte, doch de ambtenaar voor de tabaksaccijns deelde ons mede, dat hij had vernomen dat Waas te kennen heeft gegeven het bedrijf met zijn zoons te willen voortzetten. Pas was dit nog ter sprake geweest, toen A.J. Rodermond te kennen had gegeven die werkruimte wel te willen huren. Waas heeft dit toen pertinent afgewezen onder mededeeling van bovengenoemd voornemen.

A.J. Rodermond werd ook door mij aangetroffen. Deze is in het bezit van een legitimatiekaart en stelt zich van tijd tot tijd op de hoogte van de situatie of namelijk een gelegenheid bestaat hier aan werk te komen of eventueel zich ook als huurder te vestigen.

Onze lijst van Patroons hebben wij vergeleken met die van den ambtenaar der belastingen. Deze waren volkomen met elkander in overeenstemming.

Amsterdam, 27 Mei 1941.
De Controleur,
[Signatuur: J. van Beem]

Aan den Heer Bedrijfschef
der Centrale Markt.
Steunbeek. Het document is een zakelijk verslag van een controlebezoek aan sigarenmakers die gevestigd waren in de hallen van de Centrale Markt in Amsterdam. De controle richtte zich op twee hoofdpunten:
1. Legitimatie: Het bezit van de juiste papieren (legitimatiekaarten) door het personeel.
2. Bedrijfsvoering: Een inventarisatie van het aantal werknemers ("knechten") per werkgever ("patroon").

Er wordt specifiek melding gemaakt van overtredingen of onregelmatigheden, zoals het ontbreken van kaarten en onduidelijkheid over waar iemand officieel in dienst is. Daarnaast bevat het rapport informatie over de leegstand of overname van werkruimtes (de casus Waas versus Rodermond) en bevestigt het dat de administratie van de marktcontroleurs strookt met die van de belastingdienst. Dit rapport is opgesteld in mei 1941, een jaar na het begin van de Duitse bezetting van Nederland. De historische context is hier van groot belang:
* Joodse ondernemers: Veel van de genoemde namen (Waterman, Ephraim, Relie, Verdoner, Waas) zijn typisch Joods-Amsterdamse namen. De Centrale Markt en de sigarenindustrie waren sectoren waarin veel Joodse Amsterdammers werkzaam waren.
* Toenemende repressie: In deze periode van 1941 intensiveerde de bezetter de registratie en controle van Joodse burgers en hun economische activiteiten. De nadruk op "legitimatiekaarten" en de exacte personeelsaantallen past in het beeld van de bureaucratische voorbereiding op verdere uitsluiting van Joden uit het economische leven (zoals de latere onteigening van Joodse bedrijven, de 'Arisering').
* Locatie: De Nieuwe Achtergracht, genoemd als woonadres van A. Waterman, lag in het hart van de toenmalige Jodenbuurt.
* Bureaucratie: Het document toont aan hoe de Nederlandse gemeentelijke diensten (Marktwezen) en de fiscus (Belastingen) nauw samenwerkten en rapporteerden, wat in de oorlogsjaren direct bijdroeg aan het in kaart brengen van specifieke bevolkingsgroepen.