Inspectierapport (handgeschreven) 27 mei 1941 J. van Beemen, Controleur bij het Marktwezen De heer Grünbeck, Bedrijfschef der Centrale Markt 97/3/I, M 1941 / (origineel naar Th. Müller)

Rapport contrôle sigarenmakers

Ondergetekende, J. van Beemen, controleur bij het Marktwezen, rapporteert dat dezen hedenmiddag door den heer Grünbeck een korte contrôle is gehouden over de in de Hal gevestigde sigarenmakers.
Gelijk uit de hierbij gaande lijst blijkt waren twee personen niet in het bezit van een legitimatiekaart, namelijk:
J. van Beemen Sr, kamer 125; deze heeft de toezegging gedaan zoo spoedig mogelijk een kaart te zullen aanvragen.
en J. Waterman, kamer 140; deze deelde mede slechts voor één dag bij zijn broer G. M. Waterman werkzaam te zijn, doch dat hij eigenlijk in dienst is bij A. Waterman, wonende Nieuwe Achtergracht 63.

De volgende patroons blijken meer dan één knecht te hebben:
J Stouwer : 3 man
B. Ephraim : 2 man
I. Celie : 2 man
J Verdoner : 2 man
en mocht J Waterman bij zijn broer werken blijven, ook G. M. Waterman : 2 man

G. Waas is nog steeds niet aanwezig wegens ziekte, doch de ambtenaar van de tabaksaccijn deelde ons mede, dat hij had vernomen dat Waas te kennen heeft gegeven het bedrijf met zijn zoon te willen voortzetten. Pas was dit nog ter sprake geweest, toen A. J. Rodermond te kennen had gegeven die werkruimte wel te willen huren. Waas heeft dit toen pertinent afgewezen onder mededeeling van bovengenoemd voornemen.
A. J. Rodermond werd ook door mij aangetroffen. Deze is in het bezit van een legitimatiekaart en stelt zich van tijd tot tijd op de hoogte van de situatie of namelijk een gelegenheid bestaat hier aan werk te komen of eventueel zich ook als huurder te vestigen.
Onze lijst van Patroons hebben wij vergeleken met die van den ambtenaar der belastingen. Deze waren volkomen met elkander in overeenstemming.

Amsterdam, 27 Mei 1941.
De Controleur,
[Handtekening: J. van Beemen]

Aan den Heer Bedrijfschef der Centrale Markt,
Grünbeck Dit document is een ambtelijk rapport over een controle op de werkvloer van de Centrale Markthallen in Amsterdam tijdens de Duitse bezetting. De focus van de controle ligt op twee zaken:
1. Legitimatie: Het bezit van de juiste papieren (legitimatiekaarten) door de werklieden.
2. Bedrijfsvoering: Het aantal personeelsleden ("knechten") per werkgever ("patroon") en de status van de huur van de werkruimtes.

Opvallend is de administratieve nauwkeurigheid en de samenwerking tussen verschillende instanties; de gegevens van het Marktwezen worden direct getoetst aan die van de belastingdienst. Het rapport geeft een inkijkje in de kleinschalige Amsterdamse sigarenindustrie, die destijds nog veelal bestond uit kleine zelfstandigen en familiebedrijven. De datum van het document, 27 mei 1941, is cruciaal. Nederland was op dat moment ruim een jaar bezet door nazi-Duitsland. De controle vindt plaats in een periode waarin de vrijheden van de burgerbevolking, en specifiek de Joodse bevolking, steeds verder werden ingeperkt.

De sigarenmakerij was van oudsher een beroepsgroep met een zeer hoog percentage Joodse arbeiders en ondernemers in Amsterdam. Namen in de lijst zoals Ephraim, Celie en Waterman wijzen hier direct op. Het adres Nieuwe Achtergracht 63 bevond zich in het hart van de Joodse buurt.

Hoewel het document op het eerste gezicht een routineuze arbeidscontrole lijkt, moet het gezien worden in het licht van de toenemende registratie- en controledrang van de bezetter. In januari 1941 was de verplichte aanmelding van personen van "geheel of gedeeltelijk Joodschen bloede" ingevoerd. Rapporten zoals deze hielpen de autoriteiten om een scherp beeld te krijgen van de Joodse beroepsbevolking en hun economische activiteiten, wat later de basis vormde voor de onteigening van bedrijven ("Arisering") en de uiteindelijke deportaties.