3 mei 1943. De Wethouder voor de Arbeidszaken. L.
No 730 Arb.1943.
Onderwerp:
Krygsgevangenen.

G E M E E N T E A M S T E R D A M

[Handgeschreven in potlood/inkt:] m.i. dit is reeds uitgevoerd

AMSTERDAM, 3 Mei 1943.

Hierby verzoek ik U my P E R O M G A A N D E een opgave toe te zenden van de aantallen ambtenaren en werklieden, die, aan de hand van de Bekendmaking van 29 April 1943, by Uw diensttak als krygsgevangenen moeten worden beschouwd en wel gesplitst naar: vast, tydelyk, jeugdig en arbeidscontractant.

Tevens zal ik gaarne vernemen, of zich onder de vorengenoemde ambtenaren en werklieden personen bevinden, die als onmisbaar voor den dienst moeten worden beschouwd. Zoo ja, dan zullen, onder motiveering van hun onmisbaarheid, de namen, [handgeschreven tussenvoeging:] milit. rang, functies, geboortedata en woonadressen der belanghebbenden dienen te worden vermeld.

De Wethouder voor de Arbeidszaken,

[Handtekening: onleesbaar]

No. 80/40/4 M. 1943 5/1 [gestempeld]

Aan Heeren Hoofden van Administratiën,
Diensten en Bedryven.

Arb.z. Stadhuis
A'dam, Mei 1943
Volgnr. 28. * Dringendheid: De term "PER OMGAANDE" (per kerende post) en de korte tijdspanne tussen de genoemde bekendmaking (29 april) en dit schrijven (3 mei) duiden op een zeer hoge urgentie vanuit de bezetter, die door het gemeentebestuur wordt doorgegeven.
* Administratieve nauwkeurigheid: Er wordt gevraagd om een gedetailleerde uitsplitsing naar dienstverband (vast, tijdelijk, etc.).
* Uitzonderingspositie: De nadruk op "onmisbaarheid" is cruciaal. Het bood de gemeentelijke diensten een bureaucratisch instrument om essentieel personeel te proberen te behoeden voor wegvoering, hoewel de uiteindelijke beslissing bij de Duitse autoriteiten lag.
* Handgeschreven toevoegingen: De toevoeging "milit. rang" (militaire rang) benadrukt dat het specifiek gaat om voormalig militairen. De notitie bovenaan ("m.i. dit is reeds uitgevoerd") suggereert dat dit document een kopie is of later is gearchiveerd nadat de actie was voltooid.
* Taalgebruik: Het document hanteert de toen gebruikelijke ambtelijke spelling (bijv. 'krygsgevangenen' en 'bedryven' met een 'y' in plaats van 'ij'). Dit document is een directe reactie op een van de meest ingrijpende maatregelen tijdens de Duitse bezetting van Nederland. Op 29 april 1943 vaardigde Generaal Friedrich Christiansen een bekendmaking uit waarin werd bevolen dat alle circa 300.000 voormalige leden van de Nederlandse strijdkrachten (die in 1940 na de capitulatie vrij waren gelaten) zich opnieuw in krijgsgevangenschap moesten begeven. Het doel van de nazi's was tweeledig: het inzetten van deze mannen als dwangarbeiders in de Duitse oorlogsindustrie en het voorkomen van verzet door een grote groep weerbare mannen in Nederland.

De bekendmaking van 29 april leidde onmiddellijk tot de April-meistakingen, de grootste spontane stakingsgolf in de Nederlandse geschiedenis. Dit document van 3 mei 1943 laat de "ijskoude" bureaucratische kant van deze gebeurtenis zien: terwijl het land in rep en roer was en de bezetter de stakingen met geweld neersloeg, was het ambtelijk apparaat van de Gemeente Amsterdam bezig met het inventariseren van de werknemers die zich volgens de regels van de bezetter moesten melden. Dit illustreert de complexe positie van het Nederlandse overheidsapparaat tijdens de bezetting, waarbij men enerzijds meewerkte aan Duitse bevelen en anderzijds via de clausule van "onmisbaarheid" probeerde de eigen organisatie draaiende te houden en wellicht personeel te beschermen.