Typemachine-afschrift van een inspectierapport (Rapport - Afschrift). 29 juli 1943. CENTRALE MARKT

R A P P O R T (AFSCHRIFT)

Naar aanleiding van bijgaanden brief, d.d. 14 Juni 1943, no. 447 L.M. 1943 17/6, waarin een en ander wordt medegedeeld over de handelingen van Manus Tervoort alhier, heb ik, J.H. de Grebber, Controleur bij het Marktwezen, na daartoe bekomen opdracht een nader onderzoek ingesteld.

Op 28 Juli 1943, heb ik mij naar den Gemeentelijken vischafslag begeven. Bij den Afslag werd dien dag aan Henk Tervoort 55 k.g. schol (kleinste soort) toegewezen. Ik, rapporteur, heb bedoelden Tervoort van den Afslag (Ruyterkade) naar zijn vischhal gelegen in perceel Spaarndammerstraat no. 95, gevolgd. Ik constateerde dat, toen Tervoort met zijn visch in hal was aangekomen, onmiddellijk de hal geheel geopend werd. Daarna verscheen er een bord voor het perceel, waarop stond vermeld: "Heden de nummers 432-462". Dus 30 personen kwamen aan de beurt voor een vischtoewijzing. Ik heb mij geruimen tijd in de onmiddellijke omgeving van bedoeld perceel opgehouden en geconstateerd, dat Tervoort aan verschillende personen visch verkocht en afleverde. Enkele van deze personen zijn door mij, rapporteur staande gehouden en toonde mij desgevraagd een nummer, gelegen tussen 432 en 462. Verder zag ik, dat hij verscheidene personen wegstuurde. Enkele dezer personen verklaarden mij desgevraagd dat zij nog niet aan de beurt waren.

Daarna heb ik gehoord; Henk Tervoort, oud 23 jaar en wonende Lindengracht no. 158 alhier. Deze verklaarde mij desgevraagd; "Ik heb ongeveer 800 klanten. Dezen zijn door mij voorzien van een stukje karton, waarop mijn naam en adres staat vermeld en voorzien van een nummer. Vandaag heb ik ongeveer 50 k.g. kleine scholletjes toegewezen gekregen. Deze visch verdeel ik over 30 klanten, zoodat heden de nummers 432-462 aan de beurt zijn. De klanten krijgen, naar gelang de grootte van het gezin, 1½ á 2 k.g. toegewezen. Het gebeurt natuurlijk wel, dat niet alle 30 klanten op komen dagen, zoodat ik 's middags z.g. "vrij" verkoop. Dit is altijd een zeer gering kwantum."

Ik, rapporteur, ben met Tervoort het volgende overeengekomen. Hij legt een genummerde klantenlijst aan. Deze nummers stemmen overeen met de door hem uitgegeven nummers. Wanneer hij visch ten verkoop voorhanden heeft, maakt hij zulks bekend op een bord voor zijn winkel met vermelding welke nummers in aanmerking komen voor een toewijzing. Verder zal hij de datum en het aantal nummers dat dien dag in aanmerking is gekomen schriftelijk verantwoorden.

Op deze wijze zal m.i. het geknoei tot een minimum gereduceerd worden. In de administratie van den Gemeentelijken Vischafslag, kan nagegaan worden wanneer en hoeveel een vischverkooper heeft ontvangen. Komt er nu een klacht binnen dan kan aan de hand van de genummerde klantenlijst een eventueel onderzoek klaats vinden.

Ik, rapporteur zal bedoelden Tervoort eenigen tijd controleeren. Dit zal m.i. een preventieve uitwerking hebben. Elke door mij geconstateerde knoeierij zal door mij gerapporteerd worden.
Waarvan dit rapport te Amsterdam op 29 Juli 1943

De controleur voornoemd,
w.g. J.H. de Grebber

Den Heer ~~Aan~~ Directeur van het Marktwezen
ALHIER * Toon en taalgebruik: Het rapport is opgesteld in een ambtelijke, zakelijke stijl die kenmerkend is voor de vroege jaren '40. Termen als "bekomen opdracht", "perceel", "desgevraagd" en "kwantum" zijn typisch voor die tijd. De spelling is deels verouderd (bijv. "visch", "zoodat").
* Onderwerp: Het document beschrijft de controle op de distributie en verkoop van vis tijdens de Tweede Wereldoorlog. Vanwege de schaarste werd de verkoop streng gereguleerd om zwartmarkthandel ("geknoei") te voorkomen.
* Methodiek: De controleur gebruikt observatie (het volgen van de handelaar van de Ruyterkade naar de Spaarndammerstraat) en ondervraging van zowel de handelaar als de klanten.
* Handhavingsmaatregelen: Er wordt een systeem van administratieve verantwoording opgelegd (een klantenlijst en het openbaar tonen van nummers) om transparantie te forceren. De controleur stelt voor om de handelaar "eenigen tijd" te blijven monitoren als preventieve maatregel. Dit document stamt uit juli 1943, een periode waarin Nederland bezet was door nazi-Duitsland. Voedselvoorziening was een kritiek punt; bijna alle levensmiddelen waren op de bon. Vis was een belangrijke aanvulling op het dieet, maar de aanvoer was beperkt door de beperkingen op de visserij in de Noordzee (vanwege mijnen en oorlogsactiviteiten).

De "Centrale Markt" en het "Marktwezen" in Amsterdam hadden de taak om de eerlijke verdeling van schaarse goederen te bewaken. De vrees voor de zwarte markt was groot: handelaren konden vis achterhouden om tegen woekerprijzen te verkopen in plaats van deze te verdelen onder hun reguliere klanten met een nummersysteem. Dit rapport toont aan hoe diep de bureaucratische controle doordrong tot op het niveau van de individuele visboer en zijn klantenlijst. Het feit dat Henk Tervoort 800 klanten heeft voor slechts 50 kg vis per toewijzing illustreert de enorme tekorten in die tijd.