Officiële brief/circulaire. 17 april 1943. Ondervakgroep Koel- en Vrieshuizen (Secretaris: Ir. D.J. Akkerman). Dienst Marktwezen te Amsterdam. [Briefhoofd]
ONDERVAKGROEP KOEL- EN VRIESHUIZEN.
Secretaris: Ir. D.J. Akkerman, Javastraat 2, 's-Gravenhage, tel. 111994.

[Handgeschreven in rood rechtsboven]
Informeren
chef Zaken
Martini [?]

[Linkerbovenhoek]
K/'43/8
N/Ve.
[Stempel:] 43/6/3
No. 10069 M. 1943 19/4

[Plaats en datum]
's-Gravenhage, 17 April 1943.

[Adres]
Aan de Directie van Dienst Marktwezen
te
AMSTERDAM

[Handgeschreven in potlood rechtsmidden]
lijst ingevuld &
getekend gezonden
aan Afd. Zaken,
B'huis 20/4 43 [onleesbare paraaf]

Mijne Heeren,

Betr. Vrijstelling z.g. "Arbeitseinsatz".

Door de Generalkommissar für Finanz und Wirtschaft, Hauptabteilung Ernährung und Landwirtschaft, werden aan den Secretaris-Generaal van het Departement van Landbouw en Visscherij richtlijnen gegeven voor vrijstelling van den z.g. "Arbeitseinsatz" voor personeel, werkzaam in de voedselvoorzieningsindustrie.
Overeenkomstig deze richtlijnen bestaat voor Uw bedrijf de mogelijkheid vrijstelling te vragen voor het mannelijk personeel, voorzoover geboren binnen het tijdvak van 1 Januari 1893 tot en met 31 December 1917 en voorzoover werkzaam in Uw koel- en vrieshuis.
(Voor vrouwelijk personeel geldt de "Arbeitseinsatz" voorloopig niet).
In verband hiermede ontvangt U bijgaand 1 naamlijst (in duplo). Deze formulieren dienen zoo nauwkeurig mogelijk te worden ingevuld. Het ingevulde gele formulier moet aangeteekend worden teruggezonden aan de Ondervakgroep Koel- en Vrieshuizen, binnen 1 dag na ontvangst. Op de naamlijst is abusievelijk vermeld "vakgroep". De witte copie kunt U behouden.
Bij de invulling dient U vooral op de juiste spelling van de namen en op nauwkeurige invulling van de beide nummers der persoonsbewijzen te letten. Wij maken U er op attent, dat in de kolom, waarin de korte vermelding van de tegenwoordige functie dient te geschieden, daarenboven nog moet worden opgegeven het tegenwoordige huisadres en het beroep waarvoor de arbeider is opgeleid. De verantwoordelijkheid voor de opgave van het voor deze vrijstelling in aanmerking komend personeel blijft geheel voor Uw rekening.
Indien Uw bedrijf voor denzelfden arbeider van meer dan een zijde naamlijsten ontvangt, dienen die aan slechts één instantie ingevuld te worden toegezonden. De andere instanties dienen dan de vragenlijsten en eventueele andere bescheiden oningevuld van U terug te krijgen, onder mededeeling aan welke instantie U de opgave hebt verstrekt. Nadrukkelijk wordt er op gewezen, dat in elk geval moet worden voorkomen, dat voor één arbeider meer dan één Ausweis wordt afgegeven.
Na contrôle van Uw opgave zullen aan U ten name van de vrij te stellen personen bij aangeteekend schrijven verklaringen (Ausweis) worden toegezonden.
Indien en zoodra door oproeping of anderszins personeel van Uw bedrijf, dat voor vrijstelling in aanmerking komt, zich bij het Gewestelijke Arbeidsbureau heeft aan te melden, dienen betrokkenen zich eerst tot U te wenden en nemen dan ten behoeve dezer aanmelding hun "Ausweis" in ontvangst om zich daarmede te bevoegder plaatse te legitimeeren. Wat voor Uw personeel geldt, heeft uiteraard ook betrekking op Uzelf.
Tenzij het Gewestelijk Arbeidsbureau op last van hoogerhand deze "Ausweis" in bewaring zou nemen (hetgeen voorshands niet in de bedoeling ligt) worden zij aan de zich aangemeld hebbende personen teruggegeven, die ze dan wederom binnen 3 dagen bij U moeten inleveren.
Het is verboden het personeel in het bezit van den "Ausweis" te laten gedurende langeren tijd dan voor de aanmelding noodzakelijk is. Bij beëindiging van de dienstbetrekking van een betrokkene moet de "Ausweis" ongeldig worden gemaakt door dwars over de "Ausweis" te schrijven het woord "Ungültig". De betreffende Bedrijfsorganisatie moet hiervan mededeeling worden gedaan.
Handelingen tegen deze voorschriften, tegen de richtlijnen, onrechtmatig gebruik van de "Ausweis" en/of opzettelijke onjuiste invullingen van naamlijsten worden door de Duitsche Overheid overeenkomstig de op deze regeling toepasselijke sancties gestraft.

Hoogachtend,
De Secretaris van de Ondervakgroep
Koel- en Vrieshuizen.

[Handtekening]
(Ir. D.J. Akkerman) * Kernboodschap: De brief informeert het Amsterdamse Marktwezen over de procedure om mannelijk personeel (geboren tussen 1893 en 1917) vrij te stellen van de Arbeitseinsatz (verplichte tewerkstelling in Duitsland). Omdat koel- en vrieshuizen essentieel zijn voor de voedselvoorziening, kon hiervoor een vrijstelling (Ausweis) worden verkregen.
* Bureaucracie en Controle: De procedure is streng. Formulieren moeten binnen één dag retour. Er is een strikte controle op de Ausweis: de werknemer mag deze niet permanent bij zich dragen, enkel wanneer hij zich moet melden bij het Arbeidsbureau. Bij ontslag moet het document direct ongeldig worden gemaakt met de tekst "Ungültig".
* Toon: De brief is zakelijk en dwingend. De afsluiting bevat een expliciete waarschuwing dat de "Duitsche Overheid" sancties zal opleggen bij misbruik of foutieve informatie.
* Handgeschreven notities: De notities wijzen op de administratieve verwerking door de ontvanger. Op 20 april 1943 (drie dagen na datering van de brief) is de lijst ingevuld en verzonden. Dit document stamt uit april 1943, een kritieke fase in de Duitse bezetting van Nederland. In deze periode nam de druk op de Nederlandse bevolking om in de Duitse oorlogsindustrie te werken enorm toe.
* Arbeitseinsatz: In 1943 werd de tewerkstelling steeds minder vrijwillig en steeds meer dwingend. Mannen in bepaalde leeftijdscategorieën werden opgeroepen.
* Voedselvoorziening: De bezetter wilde de voedselketen in stand houden om onrust te voorkomen en de eigen troepen te voeden. Werknemers in sectoren zoals koelhuizen kregen daarom vaker een 'Sperre' (vrijstelling).
* Collaboratie vs. Pragmatisme: De "Secretaris-Generaal van het Departement van Landbouw en Visscherij" werkte onder Duits toezicht. Dergelijke vakgroepen fungeerden als tussenschakel tussen de bezetter en het Nederlandse bedrijfsleven om de economie draaiende te houden onder de nieuwe orde.