Officieel rapport van de gemeentelijke dienst Marktwezen Amsterdam. 25 augustus 1943 (betreft onderzoek naar een brief van 16 augustus 1943). MARKTWEZEN - AMSTERDAM
---------------------

Onderwerp: Onderzoek naar aanleiding van een schrijven van G. J. Balke, wonende Brouwersgracht 8 Amsterdam.

R A P P O R T
---------------------

No. 2c/60/1 M. 1943 [handgeschreven toevoeging: 27/7]

Naar aanleiding van bijgaand schrijven no. 2c 59/1 M.1943 18/8, d.d. 16 Augustus 1943, waarin geklaagd wordt over een groentehandelaar, heb ik, J. H. de Grebber, Controleur bij het Marktwezen, na daartoe bekomen opdracht, een nader onderzoek ingesteld.

Op 25 Augustus 1943 hoorde ik den schrijver van den in margine aangehaalden brief, Gerardus, Jacobus Balke, wonende Brouwersgracht 8 alhier. Deze verklaarde mij, dat het den groentehandelaar J. Bos, Haarlemmerstraat 6 alhier, betrof. Op mij vraag of hij mij de namen en adressen van de personen wilde noemen, die volgens hem wel bloemkool zouden krijgen, antwoordde hij mij; "Dat kan ik niet. Wel kan ik U de naam opgeven van een schooljuffrouw, die wel druiven krijgt." Bedoelde schooljuffrouw is genaamd Schipper.

Uit de gezinskaart van G. J. Balke bleek het mij, dat hij in de week van 15 - 22 Augustus 4 x groente en 2 x fruit heeft gehad.

Verder is mij gebleken, dat de groentehandelaar genaamd is Jan Bos, oud 36 jaar, wonende en zaakhoudende Haarlemmerstraat 6 alhier. De in de winkel aanwezige groenten en fruit waren duidelijk zichtbaar voor het publiek geprijsd.

Uit de klantenlijsten van Bos voornoemd, bleek dat mej. Schipper, wonende Vaartstraat 26 alhier, klant is, zoodat de aflevering door Bos aan mej. Schipper volkomen in orde was.

Bos heeft 120 klanten. In totaal heeft hij 320 bonnen ontvangen. Door het plaatselijk verdeelkantoor "Amsterdam" zijn hem 1½ kaarten toegewezen. Op deze kaarten krijgt hij 1½ colli groenten en 1½ colli fruit (indien voldoende aanvoer). Hij heeft 4 restaurants ter bediening en wel; Hotel Centraal, Damrak; Restaurant Noord-Holland, Martelaarsgracht; Automatiek Nieuwendijk; Beukerings eethuis, Haarlemmerstraat; allen te Amsterdam. Bos krijgt hun groentetoewijzing van het Verdeelkantoor "Amsterdam". Het kan dus voorkomen, dat een bepaalde soort groente, die in den winkel voorradig is, niet beschikbaar is voor het publiek, doch bestemd is voor de restaurants. De hoeveelheid groenten, die de restaurants toegewezen krijgen, hangt af van de door de Distributiedienst toegewezen aardappelenrantsoenen.

Aan
Den Heer Directeur van het Marktwezen
A L H I E R. Het rapport beschrijft een onderzoek naar een vermeende voorkeursbehandeling door groentehandelaar Jan Bos aan de Haarlemmerstraat in Amsterdam. De klager, de heer Balke, suggereerde dat bepaalde klanten (zoals een zekere mejuffrouw Schipper) producten kregen (bloemkool en druiven) die voor anderen niet beschikbaar waren.

Uit het onderzoek van controleur De Grebber blijkt echter:
1. De klacht was ongegrond: De genoemde mej. Schipper was een geregistreerde klant, waardoor levering aan haar rechtmatig was.
2. Transparantie: De winkelier had zijn waren correct geprijsd en de administratie (klantenlijsten en bonnen) was op orde.
3. Toewijzing aan horeca: Het rapport verduidelijkt een belangrijk logistiek punt: de winkelier leverde ook aan vier specifieke restaurants/hotels. De voorraad die klanten in de winkel zagen, was deels gereserveerd voor deze instellingen op last van het Verdeelkantoor. Dit verklaart waarom producten soms "voorradig" leken maar niet verkocht konden worden aan het publiek. Dit document stamt uit augustus 1943, tijdens de Duitse bezetting van Nederland in de Tweede Wereldoorlog. In deze periode was er sprake van toenemende schaarste en een strikt distributiesysteem met bonkaarten.

Dergelijke rapporten zijn typerend voor de sfeer van wantrouwen en sociale controle die ontstond door de voedselschaarste. Burgers hielden elkaar en winkeliers nauwlettend in de gaten (vaak "bonnencontrole" of meldingen van begunstiging). De overheid, in dit geval het 'Marktwezen', moest met een uitgebreid ambtenarenapparaat elke klacht onderzoeken om de schijn van eerlijke verdeling op te houden en de zwarte handel in te dammen. De verwijzing naar het "Verdeelkantoor" en de "Distributiedienst" illustreert de bureaucratische controle op elke kilo groente en fruit in bezet gebied.