Officieel schrijven / Circulaire van de Gemeente Amsterdam. 11 juni 1943. Gemeente Amsterdam (namens de Secretaris-Generaal van het Departement van Binnenlandsche Zaken). Hoofden van administratiën, diensten en bedrijven en de Chef van het Pensioenbureau van de gemeente Amsterdam. No. 8/49/1 M. 1943

GEMEENTE AMSTERDAM.
AM.

No. 965ª Arb. 1943
AMSTERDAM, 11 Juni 1943.

Onderwerp:
Afstempeling distributie-stamkaarten gemeentepersoneel.

Hierbij breng ik te Uwer kennis een schrijven van den Secretaris-Generaal van het Departement van Binnenlandsche Zaken, dd. 9 Juni 1943, No. 7436, afd. B.B., Bur. St. en A.R., luidende als volgt:

"Ik heb de eer te Uwer kennis te brengen dat de Generalkommissar für Verwaltung und Justiz in overleg met den Generalkommissar zur besonderen Verwendung op grond van artikel 3, lid 1, der Verordening 4/1940 de volgende aanwijzing aan de Secretarissen-Generaal heeft gegeven:

""Alle onder U ressorteerende overheidsdiensten van het Rijk, de provincies, de gemeenten en andere publiekrechtelijke lichamen dienen terstond de distributiestamkaarten met bijbehoorende inlegvellen der mannelijke ambtenaren en overige leden van het personeel, welke in het tijdvak van 1 Januari 1917 tot en met 31 December 1924 geboren zijn, in te nemen en uiterlijk 15 Juni 1943 bij het betreffend Gewestelijk Arbeidsbureau ter afstempeling aan te bieden. Dit geldt uitsluitend voor ambtenaren en overige leden van het personeel, welke op 1 Mei 1943 in overheidsdienst of ten laste van een overheidsdienst in het genot van wachtgeld waren en welke niet na dien datum ontslagen werden. Van de namen der in aanmerking komende personen dienen bij het innemen van de distributiestamkaarten lijsten aangelegd te worden. Eén exemplaar dezer lijsten blijft in het bezit van het hoofd van den betreffenden dienst, een tweede exemplaar wordt aan den Secretaris-Generaal van het Departement van Binnenlandsche Zaken toegezonden; tenslotte wordt een derde exemplaar van de lijst bij de aanbieding der verzamelde distributiestamkaarten bij het Gewestelijk Arbeidsbureau ingeleverd.

Het samenstellen van voorbedoelde lijst en het innemen en aanbieden ter afstempeling bij het Gewestelijk Arbeidsbureau van de distributiestamkaarten kan ook geschieden door hoofden van dienst, chefs van afdeelingen enz. indien deze daartoe door U worden gemachtigd.

In overleg met het Gewestelijk Arbeidsbureau kan een bepaald tijdstip voor de afstempeling vastgesteld worden; het verdient aanbeveling, dit tijdstip zoo vroeg mogelijk te stellen. Een vertegenwoordiger van den betreffenden overheidsdienst, welke van een volmacht voorzien is, dient de verzamelde distributiestamkaarten persoonlijk aan te bieden; de afstempeling geschiedt in zijn tegenwoordigheid. De afgestempelde distributiestamkaarten moeten uiterlijk 18 Juni 1943 weer aan het personeel ter hand gesteld worden.

De afstempeling der distributiestamkaarten is noodzakelijk, opdat leden van het personeel in overheidsdienst, welke zooals bekend is van de aanmelding bij de Arbeidsbureaux in verband met de tewerkstelling vrijgesteld zijn, in de naaste toekomst op hun distributiestamkaarten levensmiddelen kunnen verkrijgen. De aanbieding der distributiestamkaarten treedt in de plaats van de individueele aanmelding van ambtenaren en overige leden van het personeel in openbaren dienst bij de Gewestelijke Arbeidsbureaux, welke anders onvermijdelijk zou zijn.

Ik draag U op, de betreffende instanties onverwijld van het bovenstaande mededeeling te doen.""

"Ik moge U verzoeken, terstond ter zake het noodige te doen verrichten."

Aan Heeren Hoofden van administratiën, diensten en bedrijven en den Chef van het Pensioenbureau.

[Handgeschreven: Afd. Administratie] [Geparafeerd: Ik]

--- Dit document is een administratieve instructie uit de bezettingsjaren (1943). De kern van de boodschap is de verplichte inname en afstempeling van distributiestamkaarten van een specifieke groep mannen: ambtenaren geboren tussen 1917 en 1924.

Belangrijke elementen in de tekst:
* De doelgroep: Mannelijke ambtenaren in de leeftijd van 19 tot 26 jaar (de jaargangen 1917-1924).
* De dwang: De actie moet "terstond" gebeuren. De brief is gedateerd op 11 juni en de kaarten moeten uiterlijk op 15 juni al bij het Arbeidsbureau zijn. Dit wijst op grote spoed vanuit de bezetter.
* De controle: Er moeten drie lijsten worden opgesteld. Dit zorgt voor een waterdichte administratie waarbij zowel de lokale dienst, het departement als het Arbeidsbureau precies weten wie waar werkt.
* Het drukmiddel: De afstempeling wordt direct gekoppeld aan de voedselvoorziening ("op hun distributiestamkaarten levensmiddelen kunnen verkrijgen"). Zonder stempel zou men in de toekomst geen eten meer kunnen kopen.

--- In 1943 nam de druk van de Duitse bezetter om Nederlandse mannen in te zetten voor de Arbeitseinsatz (gedwongen tewerkstelling in Duitsland) enorm toe. In mei 1943 was de algemene arbeidsdienstplicht aangescherpt.

De mannen uit de in dit document genoemde jaargangen (1917-1924) vormden de primaire doelgroep voor deze tewerkstelling. Ambtenaren waren in principe vrijgesteld omdat zij nodig waren voor het draaiende houden van de publieke voorzieningen. Echter, om te voorkomen dat mannen zich aan de tewerkstelling onttrokken door zich voor te doen als ambtenaar (of om precies in kaart te brengen wie er 'overtollig' was), werd de distributiestamkaart als controlemiddel gebruikt.

Door de distributiestamkaart (het bewijs dat je recht had op voedselbonnen) te koppelen aan een officiële afstempeling via de werkgever en het Gewestelijk Arbeidsbureau, kon de bezetter twee vliegen in één klap slaan:
1. Registratie: Een exact overzicht krijgen van alle jonge mannen in overheidsdienst.
2. Uitsluiting: Mannen die niet over een geldig gestempelde kaart beschikten, werden effectief uitgesloten van het legale distributiesysteem, waardoor zij gedwongen werden zich te melden of onder te duiken zonder legale middelen van bestaan.

Dit document illustreert hoe het Nederlandse ambtelijke apparaat werd ingezet om de maatregelen van de bezetter (vertegenwoordigd door de Generalkommissare Wimmer en Schmidt) uit te voeren.