Proces-verbaal van de Politie te Amsterdam (Marktwezen). Maart 1941 (betreft gebeurtenissen tussen 20 en 24 maart 1941). (Handgeschreven stempel: Gezien [paraf])

PRO JUSTITIA.
Marktwezen No. 77/8/4 M.
POLITIE TE AMSTERDAM.
2e sectie 2e afdeeling.
PROCES-VERBAAL.

Proces-verbaal contra Evert van Gelderen, oud 17 jaar, knecht, wonende Van Spilbergenstraat 35 te Amsterdam-W., verdacht van diefstal van 9 ledige kisten en van diefstal van 3 ledige kisten, respectievelijk gepleegd op 21 Maart 1941 en op 22 Maart 1941 op de Centrale Markt te Amsterdam, ten nadeele, respectievelijk van: Johannes Bakker, oud 56 jaar, grossier, wonende Gilles van Ledenberghstraat 132 te Amsterdam-W. en van Jan van der Valk, oud 31 jaar, grossier, wonende Smitstraat 42 te Rijnsburg (Z.H.).

In hoofdzaak betrof het de kisten, welke afkomstig zijn van de veiling te Barendrecht.

Op Donderdag 20 Maart 1941, des voormiddags omstreeks 10.30 uur werd mij, ondergeteekende, Jacob Pieter Nicolaas Boon, ambtenaar bij het Marktwezen te Amsterdam, tevens onbezoldigd veldwachter dezer gemeente, dienstdoende op de Centrale Markt aan de Jan van Galenstraat alhier, door den mij bekenden grossier, die mij later desgevraagd opgaf te zijn genaamd: Jan van der Valk, oud 31 jaar, grossier in groenten, gevestigd Centrale Markt en wonende Smitstraat 42 te Rijnsburg het volgende medegedeeld en verklaarde hij; dat er regelmatig ledige kisten, die aan de achterzijde van zijn pakhuis A 10 van de Centrale Markt staan, worden ontvreemd.

Op Zaterdag 22 Maart 1941 kwam mij, verbalisant, ter oore, dat een mij onbekend persoon 9 kisten, afkomstig van de veiling te Utrecht en omstreken, had ingeleverd bij den mij bekenden Barend van Dijk, die op pier C van de Centrale Markt een kistencentrale heeft en aldaar van de kooplieden tegen provisie gangbaar ledig fust in ontvangst neemt. Bij informatie bleek mij, dat hetgeen ik gehoord had, juist was. Bedoelde Van Dijk deelde mij, verbalisant, mede, dat een hem onbekende jongen op Zaterdag 22 Maart 1941 negen ledige kisten, afkomstig van de veiling te Utrecht en omstreken bij hem had ingeleverd, voorgevende, dat deze kisten afkomstig waren van zijn baas, genaamd P. Roemer. Daar Van Dijk de zaak niet vertrouwde, heeft hij de kisten wel van den bedoelden jongen aangenomen, doch hem niet het statiegeld hiervoor uitbetaald. Hij had dezen jongen medegedeeld, dat Roemer zelf het geld moest komen halen.

Op Maandag 24 Maart 1941, des voormiddags omstreeks 7.15 uur kwamen de knechts van den hierboven genoemden Van der Valk, die mij opgaven respectievelijk te zijn genaamd: Gerrit Kromhout, oud 14 jaar en wonende Smitstraat 16 te Rijnsburg en Cornelis Vooys, oud 26 jaar en wonende Burgemeester Meijboomstraat 8 te Rijnsburg op de Centrale Markt naar mij, verbalisant, toe en deelden mij mede, dat er een pak van drie kisten van een aan de achterzijde van pakhuis A 10 staande partij verdwenen was, doch tevens, dat zij deze drie kisten hadden zien staan op een handkar, geladen met ledige kisten, welke handkar geparkeerd stond aan de achterzijde van pakhuis A 9, op pier A. Zij hadden deze kisten herkend, doordat zij afkomstig bleken te zijn van de veiling te Barendrecht, terwijl er tevens met wit krijt den naam Van der Valk op vermeld stond. Bij onderzoek bleek mij, verbalisant, inderdaad, dat aan de achterzijde van pakhuis A 9 een handkar stond, waarop zich ondermeer drie ledige kisten bevonden afkomstig van de veiling te Barendrecht en waarop één daarvan den naam Valk vermeld stond.

Om 9.15 uur v.m. verscheen bij de genoemde handkar een mij onbekend persoon, die mij later desgevraagd opgaf te zijn genaamd: Evert van Gelderen, geboren te Amsterdam 7 October 1923, van beroep lasscher, wonende Van Spilbergenstraat 35 II te Amsterdam-West en zag ik, verbalisant, dat hij de drie besproken kisten van deze handkar afnam en zich hiermede begaf in pakhuis A 10, alwaar hij zooals mij later bleek, de kisten inleverde bij genoemden Vooys, doch die het statiegeld hiervoor niet aan Van Gelderen uitbetaalde. Omtrent de herkomst van de drie kisten verklaarde Van Gelderen mij het volgende: "Op Zaterdag 22 Maart 1941 te ongeveer 3.30 uur n.m. heb ik in opdracht van mijn baas, genaamd P. Roemer, diens handkar geladen met ledige kisten naar de Centrale Markt overgebracht. In plaats van dat ik de handkar op de daarvoor bestende parkeerplaats neerzette, heb ik dit gedaan aan de achterzijde van pakhuis A 9, hetgeen ik als regel doe, wanneer ik de handkar 's middags breng. Daar mijn baas nu nog niet op de Centrale Markt is, ben ik reeds begonnen met het ledige fust in te leveren. Ik heb daar toestemming voor van Roemer. De drie kisten, welke ik zooeven van de handkar heb afgenomen en bij Vooys heb ingeleverd, zijn waarschijnlijk Zaterdag jl. door mijn baas opgeladen. Ik heb ze er althans niet op gezet". * Taalgebruik: Het document is opgesteld in formeel-ambtelijk Nederlands uit de jaren '40 ("des voormiddags", "verbalisant", "ter oore", "ontvreemd").
* Inhoud: Het verslag beschrijft een onderzoek naar de diefstal van transportkisten (fust) op de Centrale Markt. De focus ligt op de observatie van de verdachte, Evert van Gelderen, die betrapt wordt terwijl hij gestolen kisten probeert in te leveren voor statiegeld.
* Bewijsvoering: De verbalisant baseert zijn rapport op getuigenverklaringen (Barend van Dijk, Gerrit Kromhout en Cornelis Vooys) en eigen waarneming van gemerkte kisten (met wit krijt de naam "Valk") op een handkar.
* Verweer: De verdachte ontkent de diefstal en schuift de verantwoordelijkheid naar zijn baas, P. Roemer, die de kisten geladen zou hebben. Dit document stamt uit maart 1941, tijdens de Duitse bezetting van Nederland. De Centrale Markt in Amsterdam (de huidige Food Center Amsterdam aan de Jan van Galenstraat) was een cruciaal knooppunt voor de voedselvoorziening.

Tijdens de oorlog waren houten kisten en ander emballagemateriaal ("fust") schaars en waardevol door tekorten aan grondstoffen. Diefstal van statiegeldkisten was een veelvoorkomend vergrijp in een tijd van economische nood en rantsoenering. Opvallend is de vermelding van de veilingen van Barendrecht en Utrecht, wat duidt op de logistieke stromen van groenten en fruit naar de hoofdstad. De betrokkenheid van zeer jonge arbeiders (Gerrit Kromhout was slechts 14 jaar) was in die tijd niet ongebruikelijk in de marktsector. A. Zij P. Roemer Marktwezen Politie